АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНА ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ЕНГІЗУ ЖОЛДАРЫ

0
972

ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» атты Жолдауында Қазақстанның аграрлық секторы экономиканың жаңа драйвері болуы тиіс екенін атап өтті. Бұл мәселені шешу жолдары Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында да қарастырылған. Әрине, ауыл шаруашылығын дамыту, оның ресурстарын, бірінші кезекте жерді, материалдық мүмкіндіктерді, өндірістік қорларды, қажетті ұйымдастырушылық іс-шаралар жүргізу кезінде еңбек ресурстарын дұрыс пайдалануға үлкен үміт жүктеледі.

ЖАҢА ҮЛГІ

Бүгінде ауыл шаруашылығын көтеру және дамыту үшін мемлекет тарапынан қаражат жеткілікті   бөлінуде. Және аграрлық  салада  кооперация негізінде заңды түрде дамитын жаңа кезең басталғанын айтуға болады.

Агроөнеркәсіп кооперациясының үрдісі жаңалық емес, ол ауыспалы табыспен дамып отырды. Кеңес Одағының билігі кезеңінде ол бізге нақты сабақтар мен қорытындылар берген күштеп ұжымдастырумен жүргізілді.

Еліміздің аграрлық секторын дамытудың жаңа кезеңі үшін осы үрдістің негізін қалаушы қағидаттар және оның ішінде шаруашылық жүргізу түрлерін, әлеуметтік-экономикалық алғышарттарды еркін таңдау құқығының, осы үрдісті қолдаудың заңдық негіздері мен тетігінің болуы маңызды.

2016 жылдың бірінші қаңтарынан Қазақстанда кооперация туралы жаңа заң қабылданды. Осы мәселе бойынша бұдан бұрын қабылданған Заңдар, дәлірек айтсақ, оның үшеуі іс жүзінде өз күшін жойды. Бұрынғы заңда қабылданған өзекті мәселелердің бәрі соңғы кооперация туралы заңда шоғырланған. Біріншіден, онда еріктілік қағидасы тіркелген.

Шын мәнінде, қазіргі заманғы кооператив – бұл жаңа үлгідегі құралымдар құру үшін өндіріс ресурстарын біріктіру. Осы үрдіске екпінді серпін беру үшін қазіргі таңда мемлекет кооперацияны дамытуды қолдауға үлкен қаржы бөліп отыр. Елбасының айтуынша, кооперацияны дамытуға 100 миллиардтан астам теңге бөлінеді. Бөлінген қаражат кооперация үрдісінің даму барысын ынталандырады.

УАҚЫТ КЕЛДІ

Кооперация үрдісінің маңыздылығы мен қажеттілігі көптеген алғышарттарымен анықталады. Егер, кеңес уақытының ұжымдастыру және индустрияландыру кезеңін  мысалға алатын болсақ, онда сол кезеңнің көптеген ғалымдары және оның бірі Алов-Лапскер «Қазір, жиырмасыншы жылдары тек ертең жүзеге асыруға болатын істер атқарылуда», –  деп сол кездің өзінде атап өткен. Шындығында, ол кездері агроиндустриалды комбинаттар құру процесін жүзеге асыру мен дамытудың жеткілікті алғышарттары болмады. Бұл қалыптасуға мәжбүрлеп енгізілген шаруаларға ауылшаруашылық шикізаттары алыстан тасып жеткізіп отырылды. Ең алдымен не материалдық, не қаржы ресурстары жеткілікті болмаған.

Елбасы бұрынғы жылдардың тәжірибесін ескере отырып, бұл үрдісті іске асыру бойынша Үкіметке уақытылы тапсырма берді. Нақты заңнамалық негізі, өндірістің әлеуметтік-экономикалық шарттары мен материалдық-қаржы ресурстары дайындалған. Шаруалар жеке дара жұмыс атқарып, ұсақ тауарлар өндірумен  айналысты  және  өз  тәжірибелерінде ірі тауар өндірісін дамыту үшін ерікті түрде кооперативке бірігу қажет екендігіне, яғни онда оның әрбір мүшесінің беделді дауысы бар, бір кооператив мүшесі – бір дауыс екеніне көздері жетті. Бүгінде елімізде ауыл шаруашылығы өнімдері өндірілетін кооперация нысандарымен қамтылмаған 500 мыңнан астам жеке қосалқы шаруашылықтар мен ұсақ фермалар бар.

АГРАРЛЫ ШЫМКЕНТ

Шымкентте 3 900-ге жуық жеке қосалқы шаруашылығы ауыл шаруашылығы өнімдерінің негізгі бөлігін өндіреді, оның ішінде 65% ет пен 87% сүтін миллион халқы бар қала тұтынады.

2012 жылмен салыстырғанда Шымкент қаласының алаңы жаңа бас жоспарға сәйкес 40 мың гектардан 117 мың гектарға дейін үш есе артқан. Оның ішінде ауыл шаруашылығы алқаптарының ауданы 62 мың гектарды құрайды. Бұл дегеніміз Шымкент қаласын тек Қазақстанның оңтүстігі емес, еліміздегі, сонымен қатар Орталық Азиядағы бірегей қала екенін көрсетеді. Өйткені, олардың көбісінің азық-түлік қауіпсіздігі мен таза экология белдігі болып саналатын мұндай агроөнеркәсіптік потенциалы жоқ. Елбасы дәл осындай белдеулерді мегаполистердің айналасында қалыптастыру туралы айтты.

Иә, қаланың өсу болашағы әлі алда. 2030 жылға дейін 62 мың га ауыл шаруашылығы жерлерінің 20 мың гектары тұрғын үй құрылысы мен қаланың инфрақұрылымына кетеді. Дегенмен, 42 мың га жер ауыл шаруашылығы мақсатында қалады. Оларды тиімді пайдаланылған жағдайда суармалы жерлер 40%-ға және ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігі кемінде бір жарым есеге өсуі тиіс. Демек, біз ауылшаруашылық өндірісінің көлемін арттырып қана қоймаймыз, сондай-ақ мал шаруашылығының өнімділігін де арттырамыз.

Бүгінгі күні Шымкент қаласы бойынша ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы көлемі 22 миллиард теңгеге жетті. Қазір Шымкент қаласы аграрлық өндірісінің көлемі және ауыл шаруашылығы алқаптарының аумағы жағынан облыс аудандарының орта тұсында тұр. Осыдан кейін  «бұл  факторды  тиімсіз пайдалануға біздің құқығымыз бар ма?» деген сұрақ туындайды.

Шымкенттің шекарасының ішінде аграрлық азық-түлік белдеуі өнімді жеткілікті көлемде шығарады, тамаша инфрақұрылымы бар, облыс орталығына өзін-өзі қамтамасыз етудің кең мүмкіндіктерін ұсынады. Барлығы белгілі «егістік-дүкен» формуласын біледі. Шымкентте ол жақсы жүзеге асырылуда, яғни жақын уақытта сәтті іске аспақ.

ЛОГИСТИКА

Аграрлық аймақ аумағында – Шымкент қаласының азық-түлік белдеуінде сауда-логистикалық орталығы (СЛО) орналасқан. Біз СЛО секторының иелерімен бірлесе отырып, оның базасында кооперативтер құру туралы бастамалар көтеріп отырмыз. Бұл ретте сауда-логистикалық орталығы секторы иесінің сыйымдылығы 10 мың тоннаға дейін жететін тоңазытқыштары бар. Әрине, сол үшін бұл қуаттарды жеміс-көкөніс және ет өнімдерімен толтыруға мүдделілік бар.

Өткен жылдардың тәжірибесіне жүгінсек, бұл СЛО ыдыстары өте нашар толтырылған. Өнім сапасыз, түрлері жеткіліксіз болған. Жалға алушылар мардымсыз шаршы метрді алып, өздерінің азғантай өнімдерін сонда сақтап отырған. Сондай-ақ, бұл алаңдар ауылшаруашылық өнімдерін, мысалы, Қазақстанның басқа өңірлерінен әкелінген картопты сақтауға пайдаланылған. Бізге бұл картоп ерте күзде әкелініп, жаңа жылдан кейін солтүстік аймақтарға қайта шығарылған. Ал, қазір біздің алдымызда өзіміздің өнімімізді өндіріп, СЛО-да сақтап, оны одан әрі таратуды жүзеге асыру міндеті тұр. Бұл тиімді! Міне, осыған сауда-логистикалық орталықтары қоймаларының иелері қызығушылық танытуда.

Бұрын бұл идеяны жүзеге асыру үшін қажетті көлемде және тиісті сапада өнім болмаған. Ассортимент те жеткіліксіз болған. Ал, кооперация бұл жоспарды жүзеге асыру үшін өте көп кеңшілік береді.

Көптеген ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілер кооперативтері СЛО қоймалар базасында кооперативтер құруға тілек білдіруде. Бұл өте тиімді. Өндірушілер СЛО қоймалардың иелерімен шартқа отырып, өздерінің өнімдерін осы қоймаларда сақтауға тапсыратын болады. Шартта ауылшаруашылық өнімдерінің көлемі, ассортименті, сапасы көрсетіліп, болашақта сәтті жүзеге асырылады.

ҒЫЛЫМ КӨМЕККЕ КЕЛЕДІ

Бұл – осы бағыттағы алғашқы қадамдар ғана. Бұл жұмыс 2016 жылдың қаңтарынан басталған болатын. 2016 жылдың соңында біз 15-тен астам кооперативтер құрдық. Осы жобаларды іске асыру үшін біз ең алдымен кооперация туралы заңның авторларын және Қазақ агроөнеркәсіп кешені экономикасы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдарын шақырдық. Олардың фермерлер мен Шымкент қаласы әкімдігінің аграрлық бөлімінің қызметкерлерімен кездесулері ұйымдастырылды.

Бұл шаруа қожалықтарында көшпелі семинарлар ұйымдастыруға түрткі болатын өте қызықты және пайдалы шара болды. Онда біз ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілерді жеке кооперативтер құруға, сонымен бір мезетте жергілікті ғалымдарды ойлап тапқан технологиялық элементтерін өндіріске ендіру жөнінде ұсыныстар айтуға шақырдық.

Мәселен, профессор А. М. Аширов тұқымдық және отырғызылатын материалды себу алдындағы өңдеу технологиясын ойлап тапқан. Онда ол тұқым мен отырғызылатын материалды өңдеу мен себу уақытын анықтау үшін алғаш рет космогеофизикалық әдістер пайдаланған.

Технология жан-жақты. Оның негізінде «Ауыл шаруашылығы дақылдарының биорезонансты белсенділігін күшейту заңдылықтары» мәнісін ашудың сыры жатыр және ол дәстүрлі агротехнологияны өзгертуді қажет етпейді. Ол кез келген жерде қолданылады және ауыл шаруашылығы дақылдарының 11 түрінде сыналған, оның ішінде бидай, арпа, мақта өсімдігі, күріш, қызылша. Барлық жағдайларда өнімділіктің үштен бірге артқандығы тіркелген. Бұл технология Қазақстанда, Ресейде, Өзбекстанда, Украинада, Германияда, Түркияда, Канадада сынақтан өткен.

Ресейлік және германиялық сараптамадан кейін (Ганновер) профессор А.Ашировке ғылыми жаңалықтары үшін Ресейдің дипломы берілді, төрт патент алынды және Қазақстанның авторлық куәлігі берілді. Зерттеу нәтижелері бойынша бес монографиясы, соның ішінде шетелде де жарияланды. Ұсынылып отырған инновациялық технологиялардың ауқымдылығын ескере отырып, авторларға қалалық, облыстық әкімдіктер және мемлекет тарапынан қаржылық қолдау қажет.

КООПЕРАЦИЯ ЖОЛЫНДА

Қаланың ғалым-практиктерінің ауыл шаруашылығы жануарлары мүмкіндігін гендік тұрғыдан зерттеулерін қолдану жөніндегі ұсыныстары қызықты болды («Ғылым, білім және бизнесті дамыту орталығы» ЖШС). Бұл мәселені шешу ең алдымен генетикалық популяцияның жаңа әдістерін қолдана отырып, жануарлардың генетикалық ресурстарын пайдалану есебінен қарастырылуда.

Ұсынылған технологияның мәні – молекулалық-генетикалық селекция жүргізу үшін ДНК-технологияларын пайдалана отырып, ірі қара малдың болашақ тұқымдары бойынша генетикалық маркерлер құру болып табылады.

2017 жылдың қаңтарынан бастап Түркістан облысында еттің тығыздығын, сүттің ірімшікке жарамдылығын, сүйек негізі және соматотропты гормоны арқылы ірі қара малдың генотиптерін анықтау бойынша зерттеу жұмыс-тары жүргізілуде.

Қазіргі уақытта шағын және орта шаруа қожалықтарының мұндай зерттеулер жүргізу мүмкіндіктері жоқ және осының салдарынан ірі қара малдың сапасын және сандық көрсеткіштерін арттыра алмай отыр. Бұл мәселені заманауи, қымбат жабдықтармен және білікті мамандармен жарақтанған генетикалық селекция ғылыми зертханасымен ынтымақтастық жағдайда олардың базасында ірі ауыл шаруашылығы кооперативтерін құру негізінде шешуге болады.

Осындай процестерді талқылау барысында біздер кооперативтерді құруға мүдделі адамдарды анықтадық. Кооперация құруға ниет білдірген азаматтарды қалалық әкімдігіне шақырып, олармен кеңесу жұмыстарын жүргіздік. Осы бағытта тәжірибелі кооператив төрағаларының қатысуымен мастер-класстар ұйымдастырылды. Олар осы бағыттағы тәлімді тәжірибелерімен бөлісіп, кооперация құрудың жақсы да, қиын да тұстары туралы әңгімеледі. «Ауыл шаруашылығы кооперативтері туралы» Заң ауыл шаруашылығы кооперативтеріне коммерциялық ұйым болуға мүмкіндік жасайды. Демек, бұл оларға кооперативтің таза табысын оның мүшелерімен өндірістік және басқа шаруашылық қызметінде теңдей бөлісуге құқық береді. Ауыл шаруашылығы кооперативтеріне арнайы салық тәртібі енгізілді. Ол бойынша бірқатар салық төлемдерін 70 пайызға төмендеткен ерекше тәртіптер бар, ауыл шаруашылығы кооперативтерінің қызмет саласы мен отбасы мүшелерінің құрамы кеңейтілген.

Ізденіс барысында біз жұмысшы тобын құрып, болашақ төрағалармен бірлесіп, нақты шаруашылықтар бойынша кооперативтер құру жөнінде концепция жасадық. Кейін олар қалалық әкімдікте бұл тұжырымдамаларды қаржы институттарының өкілдерінің қатысуымен қорғап шықты.

Расын айтсақ, ол кезде бұл жобаның қаржы ресурстары, қанша қаражат бөлінетіні, субсидия, несие алу кезінде кооперативтерге жеңілдіктердің болуы, лизинг мүмкіндіктері және тағы басқа мәселелері анық емес болатын. Материалдық-қаржылық ынталандыру механизмі де дайын болмаған. Дегенмен, жобалар тіркеліп, кооператив мүшелерін тарту бойынша жұмыстар басталып кеткен болатын. Бұл ретте біз, егер осы кооперативтерге жеке қосалқы шаруашылықтар кірген жағдайда ғана Шымкент қаласының өзінің аграрлық болашағы болатынын жақсы түсіндік. Бұл кезеңде жобаның даму Тұжырымдамасына қол қойылып, содан кейін Шымкент қаласын жерді аймақтарға бөлу жөніндегі ұсыныстар әзірленді. Мәселен, кооператив мүшелері ауыл шаруашылық кооперативіне, соның ішінде қызмет көрсететін (өткізу, қайта өңдеу, жабдықтау және т.б.) кірген жағдайда, өздерінің заңды және экономикалық дербестігін, яғни жердің, ауыл шаруашылығы техникасының және т.б. меншік иелері болып қала береді. Бұл ретте ауылшаруашылығы тауарын өндірушілерінің өнімдерін кепілді түрде тұрақты өткізіп отыру факторы сақталған (өңдеу зауытына немесе нарыққа делдалсыз өткізу). Ішкі тарифтерді пайдалану кезінде шикізатты жеткізу, тасымалдау шығындары айтарлықтай қысқарып келген. Әсіресе, кооператив құрылтайшыларының жалпы жиналысында шешімдерді талқылау және қабылдау кезінде дауыс беру құқығы, сондай-ақ кооператив мамандарынан ақпараттық-консультациялық көмек алу мүмкіндігі.

Біз бастапқыда-ақ кооператив қызметтерінің түрлерін анықтап алғанбыз. Олар мыналарға бөлінеді:

– өндірістік – өндіру, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу, сондай-ақ жерді бірлесіп өңдеу, ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану;

– өткізуші – кооператив мүшелерінің өнімдерін дайындау, сақтау және өткізу, сонымен қатар, жинау, сақтау, сұрыптау, кептіру және шикізатты жас немесе қайта өңделген күйде көтерме немесе бөлшек саудада сату және тасымалдау;

– қайта өңдеу – ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу және жеке сауда желісін құру мүмкіндігімен оны көтерме немесе бөлшек сау-дада сату;

– жабдықтау – кооператив мүшелерін техникамен, жанар-жағар маймен, тұқыммен, тыңайтқыштармен, улы химикаттармен, жемшөппен, қосалқы бөлшектермен, құрылыс және т.б. қамтамасыз ету;

– сервистік – өздерінің мүшелерін агро-химиялық қызметпен, сумен қамтамасыз ету, электрмен жабдықтау, техникасын жөндеу, телефондандыру, асыл тұқымды және селекциялық және т.б. қызметтермен қамтамасыз ету бойынша қызмет көрсету.

Сонымен қатар, ауылшаруашылық өндірісінің қызмет көрсетуші кооперативтен ерекшеліктері анықталды.

Мақсаттары материалдық-техникалық базасының ресурстарын бірлесе өндіру болып табылатын ауылшаруашылық өндірістік кооперативтерінің құрылтайшылары – ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер берген ауылшаруашылық кооперативі ретінде пай жарнасының өз мүлкін, жер, а/ш техникасын, ғимараты және басқа.

Қызмет көрсетуші кооперативтердің құрылтайшылары – ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер – өздерінің заңды және шаруашылық мәртебесін сақтайды, яғни өздерінің жерлері, а/ш техникаларын және басқа да мүліктерін біріктірмейді. Негізгі мақсат – олармен бірге бірлесіп құрылған кооперация нысанын (мал сою цехы, сүт қабылдау пункті, ТСМ) пайдалану.

Бұл ретте кооператив мүліктерін қалыптастырудың нақты көздері айқындалған. Олар пай жарналары, субсидиялар, ерікті, біржолғы жарналар мен жәрдем жинау, тауарды сатудан және көрсетілген қызметтерден түскен түсім, дивидендтер, сондай-ақ қарыз қаражаты (несиелер) болып табылады. Мүліктік құрамға жылжымалы және жылжымайтын құралдар, ақша, бағалы қағаздар, сондай-ақ заңнамамен тиым салынбаған басқа да нысандар кіруі мүмкін.

Кооператив пайдасын бөлудің негізгі қағидалары нақтыланды. Ең алдымен олар мерзімі өткен борыштарды өтеуге, резервтік және пайлық қорларды, мүшелердің қосымша пайлық жарналарын және кооперативтің қауымдасқан мүшелерінің пайлық жарналары, дивидендтер және кооперативтік төлемдер төлеуге бағытталуы тиіс.

Заңды тұлғалар мен ауылдық өндірістік кооперативтерді мемлекеттік тіркеу (қайта ұйымдастыру) үшін құжаттар тізімі мен тәртібі нақтыланды.

Бұл, ең алдымен, заңды тұлғаның мемлекеттік (есептік) тіркеуі туралы өтініші, құрылтайшылар тізімі (жеке куәлігінің деректері, үлесі, пай), бюджетке төленгенін растайтын түбіртек немесе құжат. Сонымен қатар, ауылдық өндірістік кооперативтер болып қайта құрылған заңды тұлғалардың құжаттар тізбесі нақтыланды. Бұл заңды тұлғаның мемлекеттік (есептік)  тіркеу туралы өтініші,  кооператив мүшелерін  ауылдық  өндірістік  кооператив (АӨК) қылып қайта құру туралы жалпы жиналыстың шешімі, өткізу актісі, заңды тұлғаны қайта құру туралы кредиторлардың жазбаша хабардар етілгенін растайтын құжат, бюджетке төленгенін растайтын түбіртек.

Ол кезде бұл жобаның қаржы ресурстары, қанша қаражат бөлінетіні, субсидия, несие алу кезінде кооперативтерге жеңілдіктердің болуы, лизинг мүмкіндіктері және тағы басқа мәселелері анықталмаған болатын. Ауылдық кооператив шаруашылығында әлі де материалдық-қаржылық ынталандыру механизмі дайын болмаған. Дегенмен, жобалар тіркеліп, кооператив мүшелерін тарту бойынша жұмыстар басталып кеткен еді.

Айтпақшы, ауыл шаруашылығы жануарларына тұқымдық зерттеу әдісін енгізу Шымкент қаласында жаңадан құрылған «Шаңырақ-Сүт» агроөнеркәсіптік кооперативінде басталған. Оның әлеуеті сүт өнімдерін ірімшік өнімі етіп қайта өңдеуге, қуаты тәулігіне 40 тонна түйіршіктелген жем шығаратын жемцехына жинақтауға, голштино фриз тұқымды сүтті табынды Татарстан мен Алтай өлкесінен және Ресей Федерациясынан сатып алуға мүмкіндік береді.

Агронесиелік корпорациясының оң қорытындысы алынды. Өндірісті кеңейту үшін шаруашылыққа егістік жемшөп алқаптары қажет (қала оның шешімдерінің нұсқаларын аграрлық азық-түлік белдеуінде қарайды), бүгінгі таңда жемшөп Қазғұрт және Түркістан алқаптарынан алынуда.

Кооперацияның бастапқы даму кезеңі командалық-әкімшілік болашағына қайта келуге болмайтынын бірден көрсеткенін ерекше атап өткім келеді. Кооперация үрдісін дамыту қағидалары және кооперация туралы қабылданған заң оған саналы және кезең-кезеңмен өту барысын қамтамасыз етеді, біз оны басшылыққа алуға тиіспіз. Мемлекеттен бөлінетін қомақты қаражаттың қайтарымы барынша пайдаланылуы тиіс.

Біздің пікірімізше, алдағы уақытта Шымкенттің ірі тауар өндірісін өндіретін кооперативтерді қалпына келтіру жөніндегі ғана емес, сондай-ақ ерікті түрде өздерінің мүдделерін қорғайтын жеке қосалқы шаруашылық құрған жағдайда (жеке қосалқы шаруашылықтардағы) аграрлық болашағы бар. Қалалық аграрлық сегментін кооперациялаудың бастапқы кезеңінде, оның дамыту Тұжырымдамасы және Шымкент қаласын аймақтарға бөлу бойынша ұсыныстар әзірленді.

БАЛАМАСЫ БАР

Жеке қосалқы шаруашылықтар (ЖҚШ) бірігу жағдайында өз беттерінше кенеттен үлкен шаруашылыққа айналып кетпесі үшін, әсіресе екінші қала аймағында, біз оларға жемшөп базасын құруға, малды жаюға арналған жеткілікті жері бар үшінші аймақта құрылған немесе ұйымдастырылатын кооператив мүшелігіне кіруді ұсынып отырмыз. Кооперативке кірушілер, онда өз капиталдарын, қорларын, малдарын, жылжымайтын мүліктерін және т.б. кіргізіп барып, өздерінің өндірістерін ұлғайтулары  немесе  оңтайландырулары  керек.

Үшінші аймақта құрылған кооператив мүшесі Шымкент қаласының кез келген тұрғыны бола алады. Белгіленген заң бойынша үлескер кооперативте жұмыс жасауы міндетті емес, ол кооперативке өзінің қаржылай үлесін енгізіп, оның толық құқықты мүшесі болуы жеткілікті. Сонымен қатар, оның кооперативке қосқан өз үлесіне мөлшерлес бөлігін пайдалануға құқығы бар. Бұл дегеніміз, тұрғындар үшін тек акционер болу ғана емес, кооператив мүшесі ретінде өздерінің капиталдарын қаланың өсіп келе жатқан аграрлық секторына тиімді орналастырумен кепілді дивидендтер алып отыру үшін жақсы мүмкіндік. Заң бойынша әрбір кооператив мүшесінің өздерінің салым сомасына қарамастан бір толық дауыс екенін ұмытпауымыз керек.

Осы ретте, «Ауыл шаруашылық кооперативі туралы» заңда алғаш рет кооператив қатысушылары арасында оның пайдасын бөлуге рұқсат етілгендігін айта кету керек. Бұл – өте прогрессивті қадам.  Бұрын  ең  алдымен кооператив  мүшесі  табыстың  бір бөлігін  жалақы түрінде ғана алатындықтан, онда жұмыс істеуге міндетті болатын. Сондықтан, егер жұмыс істемеген болса, онда табысқа құқығы болмаған.

Шымкент қаласы үшін жеке қосалқы шаруашылыққа (ЖҚШ) қатысты екі мәселенің шешімі туындауда. Сонымен, қаланың азық-түлік ресурсы туралы маңызды мәселесін шешуде ЖҚШ жойылмайды. Керісінше, біз қаланың екінші аймағында қосалқы шаруашылықтарының барлық нормаларын сақтай отырып, жұмыс істеуімен ЖҚШ сервистік, дайындау-өткізу кооперативтеріне айналуына, олардың аграрлық тауарлық өнімдерін ірілендіруге, оларды сатып алуға кепілдік беруге жағдай жасап отырмыз.

Екіншіден, жеке қосалқы шаруашылықтар ірі аграрлық секторларды дамыту үшін барлық жағдайлар   бар,  қаланың  үшінші  аумағында  кооперативтерге қосылуға немесе ұйымдастыруға мүмкіндік алып отыр. Бұл процесті түсіну – фермерлерге өздерінің мәселелерін неғұрлым икемді шешуге мүмкіндік береді. Олар ірі кооперативтік аграрлық қозғалыстың қатысушылары болады. Мәселе социалистік нысанындағы шаруашылық басқарудың бұрынғы колхозы туралы емес, өйткені кооперация – бұл экономиканы көтеру мақсатында  адам,  жер  және  материалдық  ресурстарды біріктіру бойынша ерікті қозғалыс. Және бұл өте дұрыс тәсіл.

ЕРЕЖЕ БОЙЫНША ЖҰМЫС ІСТЕУ

Бізде жеке қосалқы, ірі және шағын шаруашылықтарды дамыту процесінде ауыл шаруашылығы жерлеріне қоректік заттарды қайтару мүмкіндігі болмаған. Бір тонна тауарлы өнімді өсіру кезінде мысалы, күздік бидай – 37 кг азот, 13 кг фосфор, 23 кг калий, тиісінше, жаздық бидай – 47, 12 және 18 кг, ал жүгеріден астыққа – 34, 12 және 37 кг шығарылады.

Кезінде академиктер Р.Елешов және А.Крамарев нәрлендіргіш заттардың ешқайсысы жеке өздері қолданылмайтынын, олар өсімдікке қажетті мөлшерде және қажетті уақытта болуы тиіс деген фактілерді бірнеше рет келтірген. Бұл үшін басымдықты бір жақты емес, кешенді тыңайтқыштарға беру қажет.

Минералдық тыңайтқыштарды әлемдік тұтыну, олардың кешенді түрлерінің артықшылығын дәлелдейді. Сонымен қатар, тыңайтқыштарды қолдану және ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа технологияларын енгізу NPK тұтыну сипатының өзін өзгертеді (қоректендіру элементтерінің мазмұнын – азот, фосфор, калий).

Көп сөздің орнына мынадай мысал келтірейік: ХХ ғасырдың 80-шы жылдары NPK балансы бойынша тыңайтқыштарды тұтыну 24:51:25, 90-шы жылдары – 56:26:18, 2000-шы жылдары – 60:24:16 құрады. Оның үстіне өндірілген дақылдардың жалпы көлеміндегі кешенді тыңайтқыштардың үлестік қатынасы тұрақты түрде өсіп отырады. Мысалы, Жапонияда кешенді тыңайтқыштардың үлестік бөлігі қазірдің өзінде 66%-ды құрайды, Финляндияда және басқа да Скандинавия елдерінде – 90%, Польшада – 75% және осындай оң үрдістер экономикасы дамыған басқа елдер үшін де тән. Белгілі болғандай, оның құрамы, қолданылатын кешенді NPK жаңа түрлері құнарландырылатын өсімдіктердің химиялық құрамына сәйкес болған сайын, өндірістік жағдайларда олардың тиімділігі күштірек  болып байқалады. ХІХ ғасырдың көрнекті агрохимигі Ж.Бусенгоның «Өсімдіктен осы уақытта оған не керек екенін сұрау керек», – деп айтқан пікірі бар. Ал бұл үшін химиялық талдауды алдымен мүмкіндігінше өздігімізден немесе оны кәсіби деңгейде биохимиялық зертханаларда жасап және өсімдіктің топырағы және диагностикасы бойынша талдау жұмысын жүргізу қажет. Қазіргі кезде дамыған елдерде орташаланған химиялық құрамдағы минералды тыңайтқыштарды пайдаланбайды. Керісінше, ауылшаруашылық өндірісінде құрамында нәрлендіргіш қоспалары бар NPK өндіруге қажеттілік көп туындайды. Ең жоғары өнімді сортты немесе гибридтті өнімдер, егер құрамдарында макро және микроэлементтер және гумустар жеткілікті мөлшерде болмаса, онда олар өздерінің генетикалық мүмкіндіктерін тарата алмайтындығы аксиома болып отыр. Бұл ретте, егер топырақтағы фосфор құрамы қажетті норманың тек 20% ғана, ал кальций – барлық 80% болса, онда шектеу факторы фосфор жетіспеушілігі болып табылады. Көз алдарыңызға рейкалары әр түрлі биіктіктегі ағаш бөшкені елестетіп көріңіздерші. Оның рейкалары қандай биіктікте болғанымен, бөшкеге суды ең қысқа кесілген рейкаға дейін құясың. Қоректік заттар да дәл солай, артық бір элемент – екінші бір элементтің жетіспеушілігін ауыстыра алмайды. Осылайша, ағзаның жай-күйін минимумдағы зат айқындайды, яғни болашақ астықтың шамасы минимумдағы қоректік заттарға байланысты (Ю.Либих заңы).

Жоғалған топырақ құнарлылығын қалпына келтіру үшін агрономның және жер иесінің ең алдымен агрохимиялық білімі болуы қажет. Академик Д.Прянишников «Білімнің тапшылығын тыңайтқыштың молшылығымен ауыстыруға болмайды», – деген болатын және бұл афоризмді жұмысы топырақ пен өсімдікке қатысты әркім есте сақтауы керек.

Кейде семинарларда, біздің жекелеген фермерлер топырақты агрохимиялық зерттеу және тыңайтқышты ғылыми негізде енгізу қажеттілігін өздеріне енді ғана жаңалық қылып ашып отырғандарын көргенде еріксіз таңғаласың. Ал, осы шаруаның жерді иеленгеніне ондаған жылдар өткен (200 га). Сондықтан агрономиялық білім беру жүйесін дамытып, оның түрлері мен әдістерін өзгертіп, түсінікті етіп жасап, мониторингке қою керек. Аграрлық жоғары оқу орындары, ҒЗИ мен колледждер осы бағытта өз жұмыстарын жандандыруы қажет.

Шымкентте жер құнарлылығын қалпына келтіру үшін оларды бу астына жібереді. Бірақ, топырақтың тіпті екі жылдық демалысының, бұл дегеніміз бу да емес, шоғыр, әсері жеткіліксіз және экстенсивті фактор. Егіс айналымын енгізу шаруашылық алқабы көлемінің аздығынан проблемалы болып табылады. Өйткені, фермер жыл сайын өзінің бірнеше гектар жеріне еккен өнімінен өзінің пайдасын алуды қалайды. Ол үшін осы учаскеден екі-үш жыл қатарынан өнім алмауы құлдыраумен тең. Ол оған жол бермейді.

Кооперативпен, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің алқабын ұлғайтқан кезде, ауыспалы егіс, химияландыру және кең ауқымды механикаландыруды енгізу үшін барлық алғышарттар бар. Дегенмен, бүгінде жерлерін шағын шаруа қожалықтарға жалға берген жер, учаске иелеріне егіс айналымын сақтау ұйғарылған, әдетте, оны олар сақтамайды. Әкімдіктер бұл учаскелердің иесіз бос тұрып қалуына және оларды ауыл шаруашылығы айналымынан шығармау үшін алып қоюға тәуекел етпеген. Осыған орай, жерді жалға беру мерзімін созу мәселесі көбінесе тығырыққа тіреліп келген. Енді әкімдікте баламасы бар. Бүгінде билік ауылдық өндірістік, сервистік және басқа да кооперативтер түрінде ірі тауарлы шаруашылықтарды, сондай-ақ нарыққа тауар көлемін жеткізуді өсіру үшін ЖҚШ бірлестіктерін жақтайды. Міне, сонда ғана жоспарлы ауыспалы егісті енгізу мен жерді химияландыру және механикаландырудың жаңа құралдарымен өңдеу қатаң міндеттелетін болады.

МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ

Мал шаруашылығына қатысты бүгінде ұсақ фермерлер мен жеке қосалқы шаруашылықтарда ауыл шаруашылығы малдың өнімділігі өте төмен екендігі байқалады. Мысалға, 1 800 литрге жеткен сиыр сауымы орташа болып саналады. Дамыған елдерде бұл өте төмен көрсеткіш. Тағы бір біздің проблема – мал тұқымдылығының нашарлығы. Ғалымдардың пікірінше, бүгінде тұқымның бағалы сапасын бірнеше бағытқа бөлуге болады: ет, сүт, ет-сүт және сүт-ет. Ал бізде тұқымды жүйесіз араластыру процестері орын алған.

Мемлекет ауыл шаруашылығының осы саласын қаржыландыра отырып, үлкен дайындық жұмыстарын жүргізгендігін айта кету керек. Атап айтқанда, асыл тұқымды жануарлар сатып алуға субсидия беріліп, бағалы тұқымды дамытумен айналысатындарға көмек көрсетіледі. Бірақ мәселе мынада: асыл тұқымды малды нашар тұқымды малмен будандастыру кезінде оларды тіркеуге байланысты қатаң селекциялық жұмыс жүргізілмеуінен, оның тұқымының пайдалы қасиеттерін сақтап қалу өте қиын, ал сатып алынған оның жекелеген белгілері тұрақсыз, сондықтан нәтижелі эффект бермейді. Одан әрі тұқымның қасиеттері өзінің бастапқы пайдалы қасиеттерінен де аз сақталады. Әрине, селекция бойынша мақсатты жұмыс жүргізу қажет, тағы да бұл тек ірі кооперативтерде ғана мүмкін.

Бізде асыл тұқымды шаруашылықтарды қалпына келтіру бойынша бірқатар компаниялардан ұсыныстар бар. Біз бұны қазіргі заманғы өлшем деп білеміз. Өйткені, бұл асыл тұқымды репродуктивті шаруашылықты орында ұйымдастыру үшін кооперативтер құруға және оларға таза тұқымды өнімді мал сатып алуға ынталандырады, сондай-ақ, шаруашылықтарға табын айналымын ұстауға мүмкіндік береді. Әзірге жергілікті жерлерде ретсіз тұқымаралық будандастырулар, сапасыз мал басын өсіру жұмыстары жүргізілуде. Ұсақ фермерлік шаруашылықтарда белгілі бір аналық мал басын өз төлінен өсіру үшін табын айналымы реттелмеген. Мал бордақылау үшін негізінен солтүстік өңірлерден әкелінеді және олардың тұқымы әлсіз болып келеді.

ШЕТЕЛ ТӘЖІРИБЕСІ

Әділдік үшін айта кету керек, бұрнағы жылы Шымкент қаласында жаңа мағынадағы кооперативтер ұйымдастыруды насихаттау, «Қазагроном» жылыжай шаруашылығында кооперацияны дамыту, кооперативтер қауымдастығын құру мәселелері бойынша өткен алғашқы семинарда облыс басшылығының ұсынысы тарихи тұрғыдан ақталған және уақытылы болды.

Кооперативтер Лигасын құру туралы бастаманы алғаш рет 1886 жылы Италия үкіметі қолдаған. Лига мемлекет қолдауы арқасында, тіпті «Италия кооперативтері» журналын шығарып, шаруа-кооператорларға оны тегін таратып отырған.

1892 жылы Лига 4 173 ауыл шаруашылығы кооперативтерінің басын біріктіріп, Федерация болып қайта құрылды, оның құрамына 600 мың шаруа кірді.

Ауылшаруашылық кооперативтері бірнеше ғасыр бойы аграрлық азық-түлік өнімін өндіру, қайта өңдеу және сатуды басқару бойынша бай тәжірибе жинақтаған. Мәселен, Канадада аграрлық сектордың негізгі басқару органдары өндірушілер Қауымдастығы және кооперативтік Одақтар болып табылады, олармен федералдық және провинциалдық әкімшіліктер серіктестік қарым-қатынаста жұмыс істейді.

Қауымдастықтар арқылы кооперативтер ауыл шаруашылығы несие корпорациясы немесе коммерциялық банктер арқылы субсидиялар мен дотациялар, министрліктің несиелер бойынша кепілдігін алады. Бұл мамандандырылған өндірушілер қауымдастығы бүгінгі таңда толығымен Канаданың ауыл шаруашылығы министрлігінің мамандандырылған әкімшілік басқармалары мен бөлімдерін ауыстырған. Мамандандырылған қауымдастықтар құрамына бидай, сұлы, майлы рапс, картоп, сүт, етті мал тұқымы және басқа да өндірушілер жеке біріктірілген.

Қауымдастық шаруашылық құқығындағы құрылымдар болып табылады және ол нарық бағытында өндіруші саясатын айқындайды, өндірушілердің мүдделерін парламентте және үкіметте қорғайды, олардың көзқарасын қолдайды. Бұл елде 277 мың фермерлік шаруашылықтар (орташа алаңда бір шаруашылыққа – 244 га) және 506 ауыл шаруашылығы кооперативтері бар. Сондай-ақ, Канадада 1980-ші жылдардың соңына дейін ауыл шаруашылығы бағдарламасы аясында субсидиялар, бағаға қосылатын қосымша ақылар басымдылығы үлгі боларлықтай (май және ірімшік өндіру, астық және жемшөп тасымалдау субсидиясы, техниканы, тыңайтқыштар, отын, құрылыс материалдары және т.б. сатып алуға өтемақы). 1990-шы жылдары халықаралық міндеттемелерді орындау және елдегі    жаңа   экономикалық   жағдайға   байланысты тікелей қосымша ақыларды (субсидиялар) төлеу тоқтатылып, оның орнына өндірушілерге қаржылық қолдау көрсетуге мүмкіндік беретін сақтандыру бағдарламаларына көшті.

Нақ осындай саясатты Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 2017 жылғы 31 қаңтардағы Қазақстан халқына Жолдауында көрсетіп, онда субсидиялар бөлу принциптерін қайта қарау және өнімді сақтандыруға бірте-бірте көшу қажеттілігін белгілеп берді.

Канадада тікелей қаржылық қолдау формасы ретінде мақсатты несиелер және оларға кепілдіктер ұсынылады, жекелеген жобалар бойынша дотация бөлінеді, 50-ден 66%-ға дейін сақтандыру жарналары енгізіледі. Олар федералдық және провинциалық бюджеттерден тең үлеспен бөлінеді.

Осындай табысты жұмыстар арқасында Канада кооперативтерінің табысы жыл са-йын тұрақты түрде өсіп отырады және олар өзін-өзі қаржыландыруға ауысып, ал ауыл  шаруашылығы министрлігінің федералдық бюджеті жыл сайын қысқартылып келеді.

Агрокооперация саласындағы АҚШ-тың тәжірибесі де өте өнегелі. Бүгінгі таңда бұл елде өндірістік функцияларды бірте-бірте өздеріне ала бастаған жабдықтау-тұрмыстық және сервистік кооперативтер қызметі дәстүрлі түрде ұсынылуда. Мәселен, фермерлік өнімдерді өткізушілер дайындау, оларды өңдеу және өткізу кәсіпорындарына тасымалдауды қамтитын жұмыстармен айналысады. Сонымен қатар, олар ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеумен, фермерлер атынан сауда мәмілелерін жүргізумен, көтерме саудамен, ал едәуір ірі өткізушілер агро азық-түлік бөлшек саудасымен айналысады. Тұрақты өткізумен айналысатын кооперативтердің шекарасын кеңейту, олардың заңды түрде өндірістік секторға кіруіне жол берді.

Бүгінде бұл кәсіпорындардың қызметі өркендеп тұр. Мәселен, АҚШ-тың 100 тамақ өнеркәсібін өндіруші жетекші ком-панияларының тізіміне 21 кооперативтік бірлестігі азық-түлік шикізаттарын өңдеу бо-йынша кірді және олардың зауыттары 87%-ға дейін елде сатылатын құрғақ сүт, 64% – сары май, 59% – қойылтылған сарысулар, 47% – қатты ірімшік шығарады. Сондай-ақ, фермерлік шаруашылықтарды өндірістік құралдармен және қызметтермен қамтамасыз ететін жабдықтау кооперативтері тиімді жұмыс істейді. Ірі жабдықтау кооперативтерінің қызметіне  көтерме бағамен тұқым, химикаттар, жанғыш және ветеринариялық препараттарды сатып алу, комбикорм дайындау, жем құрамының сапасын бақылау, фермаға жемшөп жеткізу, техникалар мен жабдықтарды жөндеу, қосалқы бөлшектерді жеткізу кіреді.

Ірі өңірлік жабдықтау кооперативтерінің бірнеше қоймаларымен комбикорм зауыттары бар. Олардың тауар тасмалдау үшін трейлерлер, тракторлар мен жүк көліктері парктері бар. Ең ірі бірлестіктер соңғы кездері тыңайтқыштар мен жекелеген ауыл шаруашылығы жабдықтарын шығарумен айналысады.

Шымкент қаласында кооперативтер құру – бұл агротехникалық, зоотехникалық және ветеринарлық іс-шаралар өткізу үшін қажетті әжептәуір мал басымен немесе ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің үлкен алаңдарымен мақсатты түрде жұмыс істейтін сервистік компаниялардың пайда болуына мүмкіндік туындайды. Өндірістің өркендеуіне байланысты жеке сервистік компаниялар мен шаруалар өзара тиімді ынтымақтастықта жұмыс істеуге мүдделі болады. Мысалы, Чехияда тиімді жұмыс істейтін сервистік құрылымды көрдім. Бұл, өз уақытында сәтті жекешелендіріліп алынған, бұрынғы кеңестік кезеңіндегі ҒЗИ. Оның базасында ірі агро азық-түлік кооперативтеріне барлық қажетті консультациялық қызметтерді ұсынатын жеке кеңес беру компаниясы құрылды. Атап айтқанда, азықтандыру, ұстап-бағу, күтім жасау, асыл тұқымды малды, табын айналымын дамыту және тағы басқалар.

Бүгінде Шымкентте ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін кепілді түрде арттыратын қызықты ғылыми әзірлемелер бар. Атап айтқанда, бұрын айтып келтірілген, Абдумәлік Әшіровтің өсімдік тұқымын геологиялық ынталандыру үрдісін пайдаланумен тапқан ғылыми жұмысы. Бұл әдіс өнімнің 2-5% емес, кемінде 30%-ға және одан да артық өсуіне кепілдік береді. Бірақ, бүгінгі таңда оны ұсақ тауар өндірісінің күнделікті тәжірибесіне енгізу өте қиын. Бұл үрдіс шағын шаруашылықтарды қызықтырмайды. Ал ірі көлемде тауар өндіретін кооперативтерде бұл әбден мүмкін. Болашақта осындай шаруашылықтармен шарттар жасасу өте тиімді. Сондықтан, біздер көшпелі семинарлар өткізу кезінде қызықты ғылыми жұмыстары бар ғалымдарды үнемі шақырып отырамыз. Олардың тиімді идеяларынан кейін ірі аграрлық шаруашылық кооперативтері бар кейбір фермерлер сол жерде олармен шарт жасасады.

Консультативтік жұмысты жүйелі түрде жүргізу үшін қаланың аграрлық секторы үшін ғылыми ұсыныстарға қажетті капиталдары бар бірқатар жетекші ҒЗИ тығыз байланыста болу қажет.

ҚАРЖЫ МӘСЕЛЕСІ

«Ауыл шаруашылығы кооперативтері» заңы бойынша шаруашылық жүргізудің ауыл шаруашылық кооперативтері сияқты жаңа түрлері үшін жекелеген салық түрлеріне 70%-ға дейін азайтылуға жататын арнайы салық режимі (АСР) енгізілген. Сонымен қатар, оны қолдануға шектеулер алынып, ауыл шаруашылығы кооперативтері қызметінің салалары, ауыл шаруашылығы кооперативі мүшелерінің құрамы кеңейтілді. Кооперативтің ішкі аудитінің құнынан 50%-ға дейін субсидия-лау қаралған.

Кооперация арқасында кооператив мүше-лері үшін ішкі тарифтерді қолдану есебінен қожалықтардың тасымалдау, шикізатты өңдеуге немесе дайын өнімді нарыққа жеткізу шығындары қысқарады. Бұл бөгде (делдалдық) ұйымдардың құнынан төмен. Сондай-ақ, кооператив мамандарынан ақпараттық-консультациялық көмекті өтеусіз алу мүмкіндігі пайда болды.

Бүгінде мемлекет аграрлық және агроөнеркәсіп кооперацияларының тиімді дамуы үшін қажетті әлеуметтік, материалдық-техникалық және қаржылық бағдарларды жасауда. Жеті жылға 6% жылдық ставкамен және оларды төлеуге жарты жылдық демалыс беретін «Береке», «Бірлік», «Игілік» және «Ынтымақ» сияқты арнайы бағдарламалар ұсынылған. Мәселен, кооператив мүшелерінің «Береке» бағдарламасы бойынша бройлерлік құс өсіруге 5 млн теңгеге дейін, өндіріс мақсаттарына сәйкес жеке кооперативтерді дамытуға «Игілік» бағдарламасы бойынша 3 млн теңгеден 5 млн теңге дейін кредит алуға мүмкіндіктері бар. «Бірлік» бағдарламасы бойынша кооператив қажеттіліктері үшін сүт қабылдау пунктін құруға 18 млн теңгеге дейін (уақытша сақтау үшін жабдықтар және өнімдерді тасымалдауға көлік құралдарын сатып алуға), кооператив қажеттіліктері үшін өнеркәсіп ұйымдастыруға «Ынтымақ» бағдарламасы бойынша 50 млн теңгеге дейін кредит беріледі.

Мемлекет бұл бағдарламаларға сатып алынған жабдықтардың құнының 50%-ға дейінгі мөлшерін қайтаратын инвестициялық субсидиялау қарастырған. Сонымен қатар, кепілді 75%-ға дейін қамтамасыз ету бөлігінде мемлекеттік қолдау көрсету, елдің аграрлық секторын және оның өнімін субсидиялау жүйесі айтарлықтай сынақтан өткізу көзделген. Бұл туралы ақпарат қала әкімдігінің сайтында жеткілікті және қолжетімді болып ұсынылған.

Сонымен қатар, тәжірибе көрсеткендей, арнайы құрылған қаржы институттары кооперацияны дамыту үшін несие бөлу кезінде, тәуекел мәселелеріне қатысты бюрократиялық іркілістерді болдырмау үшін іс жүзінде ештеңе ұсына алмайды, олардың жұмысы екінші деңгейдегі банктердің схемасымен бірдей. Дәлірек айтқанда, жаңа шаруашылық жүйелері мен өндірісті ұйымдастыру түрлері және фермерлердің білімінің әлеуетін қалыптастыру бойынша өтпелі процесінің маңыздылығын түсіндіру. Мысал ретінде барлық кооператив мүшелерінің алған кредиттері туралы анықтаманы ұсыну талабын келтіруге болады. Егерде кооперативтің бір мүшесінің әлі жабылмаған қарызы болса, онда олар бүкіл кооператив мүшелеріне несие бермейді. «Ауыл шаруашылық кооперативтері туралы» заң бойынша шаруалар бірден бірнеше кооперативтердің мүшесі бола алады. Біздің ойымызша, бұл жағдайда қаржы институттарының неғұрлым икемді бағыттары болуы тиіс, қарыздың қай салада берілгенін шешіп алу керек. Мысалы, етпен айналысатын кооператор көкөніс өндіруші кооператордың алған несиесі үшін зардап шекпеуі керек. Мұндай несие беруден бас тарту тәжірибесін қайта қарау қажет. Осындай екінші деңгейдегі банктерге арналған тәжірибе елімізде кең ауқымды кооперацияны дамыту үшін аграрлық секторға қаржылық көмек көрсететін мамандандырылған қорлар үшін кері әсерін тигізеді.

НАҚТЫ МЫСАЛ

Мәселені керекті және пайдалы іске айналдыруға орай мысал ретінде жеке қасапханалардағы жағдайларды келтіруге болады.

2016 жылы сот шешімімен Шымкент қаласындағы Дулати көшесінің бойындағы жеке үйлерде орналасқан қасапханалар жабылды. Өйткені, осы кәсіппен айналысатын адамдардың жануарларды ұстау туралы ережеге сәйкес қасапхана ашуға рұқсаты болмағандықтан, біз оларды жаптық. Меншік иелері мал союмен айналысуды жасырын түрде жалғастырып келгендіктен, жеке қасапханаларды жабу мәселесін түбегейлі шешу керек болды. Әкімдікке «Біз малды таза және ұқыпты соя аламыз, мал сою технологиясының барлық қыр-сырын білеміз. Бірақ, сіздер бізді жұмысымыздан айырдыңыздар», – деп ондаған отбасы өкілдері өз уәждерін айтқан.

Сонда қала әкімі Ғабидолла Әбдірахымов оларға: «Келіңіздер, әкімдік тарапынан сіздерге жер береміз. Сіздер өздеріңіздің кооперативтеріңізді немесе ЖШС ұйым-дастырыңыздар, инвестжобаларыңызды құры-ңыздар, сонда деңгейі басқаша болады» деген ұсыныс жасады.

Нәтижесінде, бүгінгі күні «Бозарық» елдімекенінде қасапхана, дәлірек айтсақ, уақытша малды күтіп-бағу, бордақылау және союға арналған мамандандырылған кәсіпорын салынды. Небәрі жарты жыл ішінде бір гектар жердің аумағына барлық қажетті өндірістік және әлеуметтік-тұрмыстық үй-жайлар салынды. Кооператорлар жұмысты құны 220 млн теңгені құрайтын инвестициялық жоба аясында өз қаражатына орындады. Қазір оларға құны шамамен 16 миллион теңге заман талабына сай келетін заманауи құрал-жабдықтар сатып алу қажет. Құрал-жабдықтарды сатып алуға қаражат кооперацияның пилоттық жобасы бо-йынша да қаралуда. Жаңа кешенінің ашылуы жаз айларына жоспарлануда. Бұл – біз жоғарыда айтып кеткен ірі кооператив құру туралы көрнекі мысал болмақ. Енді бұрынғы ұсақ фермерлер барлық санитарлық-техникалық, тіпті өндіріс қалдықтарын кәдеге жарату жағдайы жасалған ірі мал сою кәсіпорындарының иелері болды.

Айтпақшы, кооператорлар қазірдің өзінде жаңа кәсіпорынның қуаттылығын толығымен пайдаланатын мал ұстайтын жеке қосалқы шаруашылықтарды тартумен өз қызметтерін кеңейтуде. Болашақта бұл – жеке қосалқы шаруашылықтарды біріктіру және ірі кооперативтер құру жоспарындағы Шымкент үшін өте жақсы мысал.

Келешекте жалпы алаңы 57 га болатын типтік жобадағы үйлерден басқа, жылыжайлар салу құрылысымен агроқалашық құру жобасы зор үміт күттіруде. Инвестицияның жалпы көлемі 15,6 млрд теңгені құрайды, ал егер қосымша жерді қосқан жағдайда 45 млрд теңгеге дейін өседі, осы жобаға мемлекеттің қатысу мөлшері МЖӘ жағдайында және 1 млрд теңгеден аспайды. Жобаны орындаушылар бұл жылыжайлар жабдықтары мен панельді үйлер өндіретін өнеркәсіп бойынша зауыттардың иелері, «Асар» құрылыс қонысын салуда тәжірибесі бар ірі жергілікті инвесторлар жобаның нәтижелігіне күмән туғызбайды.

Сонымен қатар, қаланың жүзеге асырғалы отырған Сайрам ауылында аумағы 10 га жерге мал сою цехы бар «Жібек жолы» сауда-саттық кооперативтік кешенін салу, сондай-ақ «Сандыбаев» мал базарын шекаралық аймаққа көшіру және дайындап-өткізу кооперативін құру жобалары қызығушылық танытып отыр. Қаланың аграрлық секторында тек осы жобалардың ғана жалпы құны 900 млн теңгені құрайды.

2016 жылы қаладағы «Сайрам сыйлары» кәсіпорнында жеміс-көкөніс өнімдерін өңдеу бойынша жаңа желі іске қосылған. Кәсіпорынның қуаты артып, шикізат өңдеу көлемі 9,7 мың тоннаға жетті, жобаның құны – 227 млн теңге. Осы бизнестің иесі қаланың тек фермерлік қожалықтарын ғана емес және жеке қосалқы шаруашылықтарын тарта отырып, агроөнеркәсіптік кооператив құру бойынша ұсыныс жасап келді.

Сонымен қатар, қала шекарасын кеңейту мерзімі кезінде 89 бордақылау алаңдары, 72 отбасылық сүт фермасы, үш сүт қабылдау пункті бар шағын жобалар іске қосылды. Нәтижесінде 882 жұмыс орындары құрылды. «Сыбаға», «Алтын асық», «Құлан» бағдарламаларының жүзеге асуы 2-5 есе орындалды. Осы шағын бизнес түрлерінің иелері көптеген біздің қала азаматтары сияқты (ЖҚШ, ЖК, ЖШС және кооперативтер иелері) жаңа агроөнеркәсіп кооперативтерін ұйымдастырушылар және оның негізін қалаушылар болып табылады.

Ендеше, құрметті оқырман, сіздің көз алдыңызда жаңа тарих құрылғалы отыр және сіз оның белсенді қатысушысы бола аласыз.

Іске сәт!

Тимур БАЙМҰХАНОВ, экономика ғылымының докторы

Жауап қалдырыңыз

Please enter your comment!
Please enter your name here