ТІЛ – ҚАЗАҚ ЕЛІНІҢ ЕРТЕҢІ

0
589

Ел тәуелсіздігі қарсаңында 1989 жылы Тіл туралы арнайы Заң қабылданып, қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілді. Сол Заңның қарыштап, адымдап, қыруар істер атқарып келе жатқанына осы жылдың қыркүйек айында 30 жыл толмақ. Ширек ғасырдан астам уақыт! Әрине, аз уақыт емес!

«Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады. Ал ұлтқа қызмет етуде сол ұлттың тілінде сөйлеп, оны ерекше қадірлеу – ұлт зиялысының асыл парызы», – дегенді ұлтымыздың ұлы күрескері Мұстафа Шоқай қадап айтады ғой.

Әрине, 1989 жылғы 22 қыркүйекте қабылданған Тіл туралы Заң жобасын әзірлеудің көш басында және комиссияның құрамында ұлтымыздың зиялылары болғаны анық. Бұл сөзімізге мемлекет және қоғам қайраткері Сұлтан Сартаевтың мынадай деп айтқанын келтірсек те жеткілікті: «Комиссияның төрағалығына мен тағайындалған едім. Оған мүше болып жиырмадан астам адам кірді. Олардың ішінде академиктер І.Кеңесбаев, Ә.Қайдаров, ақын-жазушылар О.Сүлейменов, Қ.Мырзалиев, И.Шеголихин және басқалар болды. Оларды бірінші мәжіліске шақырғанда қойған мақсатым былай болды: Қазіргі қазақ тілінің қиын тағдырын естен шығармайық. Сондықтан да өзіміздің тілімізді мемлекеттік тіл етуге күш салайық. Сол себепті мынандай үш мәселенің төңірегінде ойлассақ. Қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесі берілуі тиіс, орыс тілі ұлтаралық қарым-қатынас тілі болса, ал, аз ұлтты халықтың өкілдеріне өздерінің тілдерін пайдалануға мүмкіншілік туғызайық.
Осы заң жобасы талқыланған кезде елдің батысынан, терістігінен, шығысынан келген депутаттар, турасын айтқанда, орыс ағайындар тіл мәселесін бұрынғы қалпында қалдырсақ дегенге дейін барды. Қазақ тілін мемлекеттік тіл етуге олар қарсы болды. Сол кездегі респуб-лика басшысы Н.Назарбаев орнынан тұрды да: «Сіздердің өз тілін мемлекеттік тіл ретінде қалпына келтіруге ұмтылып отырған халыққа неге көмектескілеріңіз келмейді? Территория-сында «Карлаг», «Гулаг», «Алжир» орын тепкен, атом полигоны салынған, бүгін қиын жағдайды бастан өткеріп жатқан халыққа неге көмектескілеріңіз келмейді? Сіздер кімнің тізе бүккенін қалап отырсыздар?» деген сөздерді айтты. Осы әңгімеден кейін ғана депутаттардың беті бұрыла бастады. Сөйтіп, көпшілік дауыспен қазақ тілі мемлекеттік тіл болып, ал, орыс тілі ұлтаралық қарым-қатынас тілі болып қабылданды. Біз айтқанымыздан қайтқан жоқпыз. Ақыры мақсатымызға жеттік. Қазақ тілі мемлекеттік тіл болды».
Сондай-ақ, филология ғылымдарының докторы, халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы Өмірзақ Айтбайұлы Тіл туралы заңның қабылдануын былайша еске алғаны бар: «…бұл мәселе кейін Жоғарғы Кеңесте түбегейлі шешілді. Жоғарғы Кеңесте көп депутаттар, азаматтарымыздың көпшілігі өздерінің көзқарастарын ашық айтуға тырысты. Ал, соңғы нүктені бәрібір Назарбаев қойды. Егер Назарбаев басқа бағыт ұстанғанда тілдің тағдыры басқаша шешіліп кетуі де мүмкін еді. Назарбаевтың қасында Өзбекәлі Жәнібеков, Әбіш Кекілбаев, Мырзатай Жолдасбеков, Төлен Әбдіков, Сейіт Қасқабасов секілді ұлттық намысы бар азаматтар болды. Көп құжаттарды осы кісілер дайындады. Бір қарағанда бұл көзге көрінбейтін жұмыстар. Бірақ, ең қажетті жұмыстарды атқарып отырды. Сөйтіп, заңымыздың тағдыры Жоғарғы Кеңесте шешілді».
Иә, 1989 жылы Тілдер туралы Заң қабылданып, ең бастысы қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жарияланды. Яғни, бұл Заңның маңызы өте зор болды.
Заңның 4-бабында «Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi – қазақ тiлi» деп, оның мәртебесі арнайы Заңда тұңғыш рет көрсетілді. Еліміздің Ата заңы Республика Конституциясының 7-бабында да «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі» екендігі тайға таңба басқандай айқын жазылды. Осылайша, Тәуелсіздікпен бірге қазақ тілі дамуының жаңа кезеңі басталған болатын.
Уақыт өте келе тіл мәселесін әсіре саясаттандырып жібергендейміз. Кейбіреулер мұны тек мемлекеттің ғана шаруасы деп қарады. Жоқ! Тіліміздің тағдыры мемлекеттің ғана емес, жалпы халқымыздың тағдыры деп қабылдайтын уақыттан әлдеқашан өтіп кеттік.
Алғаш Тіл туралы Заң қабылданғанда қоғамдық ахуалдың белсенділігі қандай керемет еді, өзіміз саясиландырып алдық. Енді сол саясиланған тіл мәселесін әлеуметтендіруге бейімдеуіміз қажет сияқты.
Бүгінде жер-жерде ана тілімізге байланысты көптеген шаралар өтіп жатыр, өкініштісі бұл жиындарға адамдар аз қатысады. Неге? Себебін айталық, тілге қатысты әр саланың сөздіктері, іс қағаздарының үлгілері, оқулықтар, тіпті тіл үйренемін деушілерге барлық жағдай бар. Алайда, тілді басқаларға үйретеміз деп жүріп тілдің мәдениеті дегенді ұмытып кеткендейміз бе, ойланып көрейікші… Тіліміздің тазалығы, шешендік өнерімізді құрметтеуден алыстап кеттік пе, мұны да ақылға салып таразылайықшы… Оған дәлел, кейбір жұрт радиодан, теледидардан қалай сөйлегісі келсе, солай сөйлейтін болды… Қазір тап тілге қатысты проблемалар көп.
Тізбелеп отырған кемшіліктерімізге басы бар, аяғы жоқ бастамалар мен шала-шарпы, жүйесіз жасалған жұмыстардың, ғылыми негізі әлсіз бағдарламалардың, елге, тілге, ұлт мүддесіне жаныашымастықтың, кәсіби біліктілігі төмен басшылардың да ықпалы тиюі әбден мүмкін ғой.
Тілімізге қатысты көп талқыланып, әрі шешімін таппай келе жатқан келелі мәселенің тағы бірі – мемлекеттік тіліміздің қолданыстағы ахуалы. Мемлекеттік тілдің ел басқару, заң шығару, білім беру мен ғылым саласындағы, іс қағаз жүргізу мен бұқаралық ақпарат құралдарындағы қолданысы Тәуелсіздігімізді жариялаған күннен бері күн тәртібінен бір түспей келеді. Алайда, жоғары нәтижеге жеткен емеспіз.
Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың: «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде, өз тілімізбен өмір сүрейік! Бұдан артық қалай айтуға болады. Қажет десеңіздер, одан да оңайлатып айтайын: қазақ қазақпен қазақша сөйлессін!» деген ұсынысы кезінде қазақстандықтардың тарапынан қызу қолдау тапқандай көрінгенмен, іс жүзінде толық жүзеге аспай отырғаны өкінішті-ақ!
Бүгінде елімізде ұлтты ұйыстыру мен халықты біріктірудің басты факторына айналып отырған мемлекеттік тіл. Яғни, осынау жаңа қоғам, жаңа дәуірде қазақ тілінің қажеттілігі орнығып, мемлекеттік тілді білу, оны меңгеру уақыт талабына айналғаны қуантарлық жайт.
Мақаламызға арқау етіп отырған Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының мақсаты да сол – қазақ тілінің қолданыс аясын барынша кеңейту және қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде дамуы мен өрісінің ұлғаюын қамтамасыз ету. Болашақта қазақ тілін жалпыұлттық, ортақ тілге айналдыру мақсаты тұрғанын да біз ашық айтқанымыз абзал.
Бағдарламаны әзірлеу кезінде отыздан астам шет елдің мемлекеттік тіл саясатын жүзеге асыруға қатысты мәселелерінің құқықтық реттеу тәжірибесі зерделенген.
Мемлекеттік тілдің қоғамдық-саяси өмірге әлі де болса баяулау енуінің басты себебі – тілді меңгеру деңгейінің әркелкілігі болса керек. Ұсынылып отырған бағдарлама осындай проблемаларды жүйелі түрде шешуге бағытталған. Аталмыш бағдарламаның басты стратегиялық мақсаты – Қазақстанда тұратын барлық этностардың тілін сақтай отырып, ұлт бірлігін нығайтудың маңызды факторы ретінде саналатын мемлекеттік тілді балабақша, мектеп, жоғары оқу орындарында, мемлекеттік қызмет пен қоғамдық-саяси, әлеуметтік кәсіпкерлік саласында батыл қолданысқа енгізіп, қазақстандықтардың өмірлік қажеттілігіне айналдыру.
Бағдарламада мүмкіндігінше қазақ тілін кеңінен қолдану міндетке алынып, нақты тетіктерге баса назар аударылған. Құжатта төрт мақсат белгіленген.
Біріншісі – мемлекеттік тіл ұлт бірлігінің басты факторы екендігін нығайту, екіншісі – мемлекеттік тілді кеңінен қолдануды көпшілікке тарату, үшіншісі – дамыған тіл мәдениеті зиялы ұлттың басты күш-қуаты екенін көрсету, сондай-ақ соңғы мақсат – Қазақстан халқы-ның лингвистикалық капиталын дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау.
Тіл аясындағы осынау бағдарламаны іске асыру үш кезеңге (жылдары белгіленген) жіктелген. Бірінші кезеңі (2011-2013 жылдар) – тілдерді одан әрі дамыту мен қолданудың нормативтік-құқықтық және әдіснамалық базасын жетілдіруге бағытталған кешенді шаралар өткізу; екінші кезеңі (2014-2016 жылдар) – мемлекеттік тілді оқып-үйрену және қолдану саласында және тілдік әралуандықты сақтауда жаңа стандарттар, технологиялар мен әдістерді енгізу жөніндегі практикалық шаралар кешенін іске асыру; үшінші кезеңі (2017-2020 жылдар) – мемлекеттік тілді меңгеру дәрежесін бақылау тетіктерін енгізу жұмысын ұйымдастыру көзделген еді.
Бір сөзбен айтқанда, бұл бағдарлама алдыңғы онжылдық бағдарламадағы қамтылмаған, іске асырылмаған шаралардың орнын толтырып, жан-жақты қамтылған, мемлекеттік тілді сапалы және жетік меңгергендер қатарын арттыруға мүмкіндік берген кешенді бағ-дарлама болғаны рас.
Міне, Тұңғыш Ұлт көшбасшымыз Қазақстан жұртшылығына мемлекеттік тілді игерудің кезеңдерін белгілеп беріп, Үкімет де, тиісті орындар мен қоғамдық ұйымдар да осы бағытта жұмыла бірігіп, жұмыс жүргізіп келеді. Бұл, сөз жоқ, мемлекеттік тілдің мәртебесін мықтап бекіту бағытында атқарылып жатқан игілікті шаралар деп білеміз.
Бағдарламаның көздеген тағы бір мақсаты – 2020 жылға қарай тілді меңгергендердің санын 90 пайызға жеткізу. Ал, бұл көрсеткішті уақыттың еншісіне қалдырайық.
Тәуелсіздік дейтін киелі де қасиетті ұғымды тереңінен сезінетін халықтың ұрпағы тілдің де қадірін білетіні сөзсіз. Біз осы ұрпақтарымызға бабаларымыздың сандаған буынының тәжірибесінен өтіп, біздің де үйлесімді үлесімізбен толыға түсетін қазіргі тілді мұраға қалдыру үшін аянбай тер төгіп жүргенімізді ұғындыру. Тәжірибенің қуатты құрал екенін біздің ел жақсы біледі. Бұл аға буын «Дала бимен» келер буын «Бала бидің» арасында аманатталған салмақты жүк екенін ұмытпауымыз керек.
Елдігімізбен туған тіліміз мәңгілік жасай берсін, көк туымыз желбіреп, айбынымыз асқақтай түссін!

Қызжібек БӘКІР,
«Qazaq»-тың шолушысы

Бағдарламаны әзірлеу кезінде 30-дан астам шет елдің мемлекеттік тіл саясатын жүзеге асыруға қатысты мәселелерінің құқықтық реттеу тәжірибесі зерделенді.
Бұл құжат қоғамдық өмірдің барлық саласында тілдерді дамыту мен қолдану және мемлекеттік тілді кең ауқымды қолдану үшін жағдай жасауға байланысты өзекті проблемаларды шешудің нормативтік-ұйымдастырушылық негізі болып табылады.
Н. Ә. Назарбаев: «Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторы болып табылатын қазақ тілінің одан әрі дамуы үшін барлық күш-жігерімізді салуымыз керек. Сонымен бірге, елімізде тұратын барлық халықтардың өкілдері ана тілдерінде еркін сөйлей, оқи алуына, оны дамытуға қолайлы жағдай тудыру қажет» деп атап көрсеткен болатын.
Ел бірлігі доктринасында мемлекеттік тіл жалпыұлттық және рухани бірліктің басты факторы, негізгі басымдығы ретінде айқындалған. Оны меңгеру әрбір Қазақстан азаматының парызы мен міндеті саналып, жеке өзінің бәсекеге қабілеттілігі мен қоғамдық өмірге араласуының белсенділігін айқындайтын ынталандырушы тетік болуға тиіс.
Бағдарламада белгіленген мақсаттар мен міндеттер бағдарламаны іске асырудың барлық кезеңіне арнап уәкілетті мемлекеттік орган әзірлейтін және Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен бекітілетін Іс-шаралар жоспары арқылы жүзеге асырылады.
Бағдарламада көзделген барлық іс-шаралар жалпыұлттық бірлікті нығайтудың маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілді дамытудың басымдығына негізделген және азаматтардың рухани-мәдени және тілдік қажеттіліктерін толық қанағаттандыруға бағытталған. Бағдарламаның барлық іс-шаралары Конституцияның 7-бабына және Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2007 жылғы 23 ақпандағы № 3 қаулысына барынша сәйкес түзілген.
Бағдарламаны іске асырудың нәтижелі болуы жоспарланған іс-шараларды іске асырудың тиімділігіне қол жеткізу үшін қажетті нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру және негізгі бағдарламалық іс-шараларды мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларына кіріктіру жолымен қамтамасыз етілетін болады.

[Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасынан]

Жауап қалдырыңыз

Please enter your comment!
Please enter your name here