Отандық медицинаның оңтайлы қадамы

0
2240

Деніміз сау кезде дәрігерлерге тіл тигізіп, ал бас ауырып, балтыр сыздаса – ақ халатты абзал жандарға жүгінетініміз жасырын емес. Ал қазіргі жаһанды жайлаған коронавирус індетімен күресуде алдыңғы шепте жүргендер – медицина қызметкерлері. Дүниені дүрліктірген дерттен адам жанын арашалап қалу үшін қара басын қатерге тігетін де дәрігерлер. Алайда аты жаман дертті ауыздықтау оңай болмай тұр. Медицинасы мықты, дамыған елдердің өзі бұл дерттің дауасын таба алмай даурығуда.

Әлемдегі ғалымдар коронавирусқа қарсы вакцина ойлап табуға ден қойды. Қазір әлемнің 300 жетекші ғылыми орталығында коронавирусқа қарсы вакцина жасалып жатыр. Бұл іске отандық медицина қызметкерлері де, қазақстандық ғалымдар да білек сыбана кіріскен.

 Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының әлемдік пандемия жариялауына байланысты Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев осы індетке қарсы вакцина даярлауды ҚР Білім және ғылым министрлігі арқылы еліміздің вирусология саласында арнайы мамандандырылған ғылыми қауымдастығына тапсырды. Салалық министрліктің таңдауы екі үлкен мекемеге түсті. Оның біреуі – Биологиялық қауіпсіздік проблемаларының ғылыми-зерттеу институты болса, екіншісі – Ұлттық биотехнология орталығы. Қос орталықтың мамандары арнайы ғылыми-зерттеу бағдарламасын даярлап, зерттеу жұмыстарын бастап кеткен. Бұл мекемелердің басты міндеті – мемлекетік бағдарлама бойынша 3 векторлық және 1 суббірліктік немесе ақуыздық вакцина даярлау.

Алпыс жылдан астам тарихы бар Биологиялық қауіпсіздік проблемаларының ғылыми-зерттеу институты – адамның, жануарлар мен құстардың қауіпті және аса қауіпті вирустық ауруларына қарсы препараттарды әзірлеумен айналысады. Сондай-ақ, бұл мекеме – ҚР медициналық, иммунды-биологиялық препараттарды дайындау, сынау және ҚР Денсаулық сақтау министрлігінде тіркеудің отандық технологияларын әзірлеу жөніндегі міндеттерді шешетін жалғыз мемлекеттік ұйым. Институт бірінші болып А/H5N1 (құс тұмауы) тұмауына қарсы Kazfluvac және A/H1N1 (шошқа тұмауы) тұмауына қарсы Refluvac вакциналарын тіркеген.

Биологиялық қауіпсіздік проблемаларының ғылыми-зерттеу институты Аса қауіпті жұқпалы аурулар зертханасының меңгерушісі, ветеринария ғылымдарының докторы, профессор Леспек Құтымбетовтың айтуынша, үш аптаның ішінде аталмыш мекемеде аурудың қоздырушы «SARS-CoV-2» атты вирусын жұқтырған адамдардың ағзаларынан арнайы жасушаларды бөліп алып, зертхана жағдайында оның биологиялық қасиеттері мен геномдық құрылымдары бойынша  анықтау жұмыстары жүргізілуде.

«Біздің мекеме соның ішіндегі 2 векторлық және 1 ақуыздық вакцина құрастырады. Аталған вакциналардың барлығы – генетикалық инженерлік әдістермен жасалатын құрылымдар. Қазіргі кезде біздің ғалымдар вакцинаның тасымалдаушы негізі болып келетін «векторларды» даярлап, оларды көбейтуші биологиялық субстраттарға бейімдеп жатыр. Егер кезеңмен санасақ, вакцина әзірлеу өзінің алғашқы сатысында деп есептеуге болады. Әрине, әр вакцинаны даярлаудың өз технологиясы болады және ол технологиялардың даярлайтын вакцинаның түріне байланысты кезеңдерінің уақыты түрлі болады», – деп түсіндіреді профессор.

Екі мекеменің ең таңдаулы, жоғары дәрежелі ғалым мамандары осы тапсырманы орындауға жұмыла кіріскен.  Ізденіс, зерттеу, құрастыру, сынау жұмыстары екі институттың бірнеше зертханасында жүргізілуде.  Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының талабы бойынша дайын болған вакцина күнделікті өмірге ену үшін бірнеше сатыдан тұратын сынақтардан өтуі тиіс екен.

«Вакцина алдымен зертханада зертханалық жануарларды қамти отырып тексеріледі. Тексерістің барлығында алдыңғы жолда вакцинаның залалсыздығына аса қатты назар аударылады. Екінші ретте оның ауруға қарсы туындататын иммундық қорғау қабілетіне көңіл бөлінеді. Әрине, бұл дәрі-дәрмектің негізгі қасиеті. Сондықтан вакцинаны жарыққа шығару мүмкіндігі осы негізгі қасиетінің басым болуына байланысты. Зертханалық сынақтан өткен вакцина «клиникаға дейінгі» деп аталатын тексеріске түседі. Бұл сынақта зертханалық жәндіктер, жануарлар, оның ішінде маймылдар қамтылады. Ұйымдастыру мәселелері кедергісіз болса, бұл сынақ 2-3 ай уақыт алады. Осы сатыдан өткен вакцина «клиникалық» деп аталатын негізгі сынаққа түседі. Бұл сынақ түрінің өзі бірнеше деңгейден (біріншіден төртіншіге дейін) тұрады да, еріктілерге сынақ өткізіледі. Әр деңгейдің ерекшелігі – вакцина тексерісіне қатысатын адам санына қатысты. Бұл сатының мерзімі де ұйымдастыру, қажетті құқықтық мекемелерден келісім алу жұмыстарының шапшаңдығына байланысты. Сатының әр деңгейі 2-3 ай уақытты қажет етеді. Төтенше жағдайда, қазіргі мына пандемияны осы төтенше жағдайға жатқызуға болады деп санаймын, арнайы құзырлы органдар клиникалық сынақтардың деңгейлерін қысқартып, вакцинаны жаппай қолданысқа енгізуіне болады», – деді вакцинаның қыр-сырына тоқталған Леспек Құтымбетов.

Ал, С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университетінің Жалпы иммунология кафедрасының меңгерушісі Эльмира Битанова коронавирусқа қарсы вакцина дайын болғанша әр адам өзінің иммунитетін көтеру керектігін айтады.

«Біздің ағзамызда вирусқа қарсы иммунитет Т-лимфоциттері арқылы қалыптасады. Оның ішінде СD8+CTL атты киллер-клеткалар үлкен рөл атқарады. Бұл клеткалардың қатерлі ісік жасушаларын да жоюда маңызы зор. Иммундық жүйе өз-өзінен толығады. Кей дәрігерлер иммуностимулятор пайдалануға әуес болады. Дәрумен мен минералдардың кешенді препараттары адамның тамақтану рационы жұтаң болған жағдайда қажет. Ондай кезде дәрігердің нұсқауымен қабылдаған жөн. Ең дұрысы – салауатты өмір салтын сақтау. Әлемде жүргізілген зерттеулер адам иммунитеті 60 пайызға оның өмір салтына байланысты екенін көрсетті. Яғни, зиянды әдеттер, темекі, алкоголь ағзаны әлсіретеді. Тым белсенді спортпен айналысу да ағзаға ауырлық түсіреді. Екпе, толыққанды тамақтану, пайдалы физикалық жаттығу – денсаулық кепілі болмақ», – деген ойымен бөлісті Эльмира Битанова.

Алматы қаласындағы Микробиология және вирусология ғылыми-өндірістік орталығы да – вирусқа қарсы препараттарды әзірлеуде тәжірибесі мол мекеме.

«Бұл орталықта коронавирустарды қамтитын індеттердің кең ауқымына қарсы тиімді бірқатар өсімдік тектес препараттар жасалып, патенттелген. Коронавирусқа қарсы тиімді жаңа дәрілер жасауға негіз бола алатын вирусқа қарсы және иммуностимуляциялық әсері бар жаңа табиғи қосылыстарды іздеу жұмыстары да жүргізілуде. Сондай-ақ, Қарағанды қаласындағы «Фитохимия» Халықаралық ғылыми-өндірістік холдингі вирусқа қарсы белсенділігі бар жаңа қосылыстарды табуда ізденістер жүргізуде. Микробиология және вирусологияның ғылыми-өндірістік орталығы негізінде аталған препараттарды одан әрі зерттеудің келешегі зор», – дейді Микробиология және вирусология ғылыми-өндірістік орталығына қарасты Вирустар экологиясы зертханасының меңгерушісі Айдын Қыдырманов.

Тобықтай түйін

Қаңтардың басында Қытайдан тараған бұл вирус наурыз айында біздің елге де жеткен болатын. Статистикалық мәліметтерге жүгінетін болсақ, әлемде Covid-19 коронавирусын 2,9 миллионнан астам адам жұқтырған. Олардың 203 мыңнан астамы қаза тапса, 837 мыңнан астамы жазылып шыққан. Ал, Қазақстанда 13 наурыздан бері 2 652 адам вирус жұқтырған. Бұл індеттен 25 адам көз жұмды. Жазылғандар  саны – 646 адамды құрайды.

Жансая ШЫҢҒЫСХАН, «Qazaq»-тың Нұр-Сұлтандағы меншікті тілшісі

Жауап қалдырыңыз

Please enter your comment!
Please enter your name here