АДАМ ҚҰНЫ БӘРІНЕН ҚЫМБАТ

0
1858

Қазақ халқы Жұбан ақын айтқандай, «мың өліп, мың тірілген» халық. Иә, дербестік алып, еркін дамудың жаңа белесіне көтерілгенге дейін «мың өліп, мың тірілдік».

Ел болып, іргемізді бүтіндедік. Ынтымағымызды сақтап, бірлігімізді нығайттық. Соның арқасында берекеміз кіріп, несібеміз молайды. Әр отбасының, әр ананың, әр баланың, бір ауыз сөзбен айтқанда, ұрпақтың жағдайы жасалды. Әрине, мұндай биіктікке тәуелсіздігіміздің арқасында көтерілдік.

Бүгінгі мақаланың ортақ тақырыбы да, көтеріп отырған мәселесі де қазақ санын көбейтер отбасылық және гендерлік саясат. Ғасыр тарихы бар «Qazaq» газеті бүгін ана мен бала жағдайының қоғамдағы орнына, мүмкіндігі шектеулі жандарды қорғауда мемлекет тарапынан берілетін көмектердің маңыздылығына тоқталады.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОТБАСЫЛЫҚ ЖӘНЕ ГЕНДЕРЛІК САЯСАТ

Бүгінгі қоғамның басты тақырыптарының бірі – отбасылық және гендерлік саясат. Бұл тақырып көп қатпарлы. Қоғамда пікірталас та жетерлік, бірі даттайды, бірі жақтайды. Осынау ұғымға терең үңіле қарасақ, «гендер» тепе-теңдікті үйлестіріп отыратын саясатты қамтиды, яғни тепе-теңдіктің өлшемі ер азамат екенін айқындап тұр. Әйел ер адамнан кем болмауы тиіс. Олай болса, ер азаматқа міндеттелетін шаруаның бәрінен әйелдерді тыс қалдырмағанымыз жөн. Уақыт талабы да, қоғам талабы да осыны ескереді.

Конституциямызда әйелдер мен ерлердің тең құқықтары және еркіндіктері басты қағидат етіп көрсетілген. Осыны негізге ала отырып, 2030 жылға дейінгі отбасылық және гендерлік саясат тұжырымдамасы бекітілген. Тұжырымдамада еліміздегі әйел затына барынша көмек көрсетілген, қолдау шаралары жан-жақты қарастырылған.

Еліміздегі гендерлік қозғалыстың маңызды бір қадамы – ҚР Президенті жанындағы отбасы және әйел мәселесіне байланысты Ұлттық комиссияның құрылуы және мемлекеттік қызмет ісі бойынша агенттіктің құрылуы. Бұл мекемелер көпбалалы отбасыларды, жалғызбасты аналарды қолдау шараларын мемлекет тарапынан одан әрі толықтыра түседі. Демек, өзге елдермен салыстырғанда біздің елімізде гендерлік саясатты қолдау бірінші орында екендігін аңғарамыз.

Соңғы жылдары ЮНЕСКО-ның қолдауымен «Баршаға арналған білім» атты Ұлттық бағдарламаның шеңберінде гендерлік білім беру жобасы іске асырылып келеді. Ал, Тұңғыш Президентіміздің Жарлығымен 2013 жылдан бері күнтізбеде «Отбасы күні» белгіленіп, соған орай «Мерейлі отбасы» ұлттық конкурсы жыл сайын республика көлемінде, облыс-облыстарда, аудан-аудандарда, ауыл-ауылдарда дәстүрлі түрде аталып өтуде.

Айтылып отырған осынау жұмыстар гендерлік бағыттың одан да әрі дамуына зор үлес қосуда. Бұл дегеніңіз, алдыңғы қатарлы бәсекеге қабілетті отыз ел қатарына қосылуды мақсат етудің бірден бір жолы. Елбасының өз Жолдауында «Қоғамның өркениеттік деңгейі оның әйелдерге деген қарым-қатынасымен өлшенеді…» деп пайымдауында үлкен мән бар.

Отбасылық және гендерлік саясат тұжырымдамасында бірінші кезекте баласы аман, қызы тәрбиелі, дұрыс отбасы болып қалыптасуды міндеттейді. Бұл дегеніңіз, қазақ халқының қалыптасуында осы дәстүрлер ұлттық идеологияның негізі болып табылады. Қазіргі қыз тәрбиесі бағытында да мемлекет деңгейінде үлкен жұмыстар жүріп жатыр. Ұлағатты аналар мен қыздардың арасында жиі сырласулар өтіп жатса, ол да болса отбасының беріктігіне қосқан үлес болар еді.

Қазақстан іскер әйелдер қауымдастығының төрайымы Раушан Сәрсембаеваның тұжырымдауынша, біздің елдегі әйелдерді үш топқа бөліп қарастыруға болады.

Әрине, бірінші топты ұлттық дәстүрді берік ұстайтын аналар, екінші топты орта және егде жастағы аналар – олар жаңа қоғамдық формацияға өкпелі, өйткені нарықтық қатынастардың келуі бұл топтағыларды жұмыссыз қалдырған. Үшінші топты жоғары жалақы беретін орындарда жұмыс істейтін, нарықтың қыр-сырын меңгерген, арнайы білімі бар, басым бөлігі кәсіпкер әйелдерден тұратын бұл категорияны – жас және орта жастағы әйелдер қамтыған.

Жалпы, әлемдік тәжірибе гендерлік мәселесін көптеген елдерде мемлекеттік саясаттың басым бағыты екендігін көрсетеді.  Халықаралық қоғамдастық гендерлік теңдік саласы бойынша рейтингті қарасақ, Қазақстан 162 мемлекеттің арасында 46-орынға ие болды. Посткеңестік кеңістікте біздің елдің алдында Эстония (21), Беларусь (27), Литва (33), Латвия (40) тұр, бізден кейінгі орындарға Молдова (50), Ресей (54), Армения (57), Украина (60), Өзбекстан (64), Әзербайжан (70), Грузия (75), Тәжікстан (84), Қырғызстан (87) жайғасқан. Ал, «Орта Азияның Солтүстік Кореясы» атанған Түркіменстан тіпті бұл тізімге де енбеген.

АДАМ ҚҰҚЫҒЫ АНА МЕН БАЛАНЫ ҚОРҒАУДАН БАСТАЛАДЫ

Мұхтар Әуезов: «Адамдықтың негізі – әйел, ертеде әйелден бала туып, ол балалардың бәрі де жастық қорғансыздықтан анасының айналасында үйіріліп, үй ішінің бірлігін, одан туысқандық ұйымын енгізген… Әйел – ана. Әйелдің адам баласының ұрпағын өсіретін қарызы бар. Және қазақтың түсінуінше әйел – үй ішінің жарастығы, үй ішінің ұйытқысы», – деген тұжырым жасайды. Дөп айтылған қазақы ұғым.

«Мемлекет үшін және менің жеке өзім үшін де ананы қорғау – ерекше мәселе. Біз Қазақстан қыздарының сапалы білім алып, жақсы жұмысқа ие болуы және тәуелсіз болулары үшін барлық жағдайды жасауымыз қажет. Халқымыз «Қыздың жолы жіңішке» дегенге ерекше мән беріп айтады. Бойжеткеннің жолы, қыздың жолы – қылдай, оны үзуге болмайды. Бойжеткен, әйел заты әрдайым біздің қоғамның теңқұқылы мүшесі, ал ана – оның ең ардақты тұлғасы болды. Біз әйел затына – анаға, жарға, қызға деген қапысыз құрметті қайта оралтуға тиіспіз», – деген Елбасы – Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өз Жолдауында қыз бала тәрбиесіне осылайша ерекше көңіл бөлу керектігін айта келе: «Балалар – қоғамымыздың ең әлсіз және қорғансыз бөлігі және олар құқықсыз болуға тиіс емес. Елбасы ретінде мен әрбір сәбидің құқығы қорғалуын талап ететін боламын. Біздің топырағымызда туған кез келген сәби – қазақстандық. Және мемлекет оны қамқорлығына алуға тиіс», – дейді.

Иә, ана мен бала құқығы қай заманда да өзекті. Отбасының негізгі бөлігі болған балаға, оның саулығына, білім алуына қаншалықты күш жұмсасақ, күні ертең сол баламыз елінің білгірі атанса, еңбегіміздің далаға кетпегені.

Кез келген зайырлы мемлекет әрбір баланың аман-сау өсіп, жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді. Әлем бойынша «Балалар құқығы туралы Конвенция» қабылданған. Бүгінде оның құрамында 191 мемлекет бар. Осы Конвенцияның негізінде біздің де елімізде 9-тарау, 53 баптан тұратын «Балалар құқығы туралы» заң қабылданды. Және алғаш рет бала мүддесін қорғауды басқарудың жаңа мемлекеттік жүйесі – Балалардың құқықтарын қорғау комитеті құрылды. Бұл комитет «Қазақстан балалары» бағдарламасын бекітіп, бағдарламада олардың әлеуметтік өмір сүру сапасын жақсарту, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған жетім балаларды отбасы үлгісіне жақындатылған жағдайлармен қамтамасыз ету көзделген.

Министрліктің ведомствосы Нұр-Сұлтан қаласындағы Министрліктер үйінде азаматтарды қабылдайды. 2007 жылы еліміздің барлық өңірінде психологиялық, ақпараттық, заңды көмек беретін бала құқығын қорғайтын департамент құрылды. Тағдыр тауқыметімен тығырыққа тірелген жас аналар үшін «Ана үйі» жұмыс істейді. Бұл арнаулы үйде кәмелетке толмағандардан бастап, 30 жасқа дейінгі аналар тұра алады. Еліміз бойынша 19 қалада 25 ана үйі бар, әр үйді бір меценат қаржыландырады. Алғашқы үй 2013 жылы Нұр-Сұлтан қаласында ашылған. Бұл аталмыш орын Қазақстанның барлық перзентханаларымен байланыс жасайды. Аналар үйінде ана баласы бір-бір жарым жасқа толғанша тегін тұруға мүмкіндік алады, оған моральдық және әлеуметтік құқық көрсетіледі, құжаттары жөнделеді, жас ананың оқып, мамандыққа ие болуына көмектеседі.

Биылдан бастап балаларды отбасына орналастырудың баламалы жолдары көбеймек. Еліміздің бірқатар облыстарында аталған санаттағы балаларды патронаттық қамқорлыққа алып, жеке есепшоттарына кәмелеттік жасқа толғанында оқуы мен үй сатып алуына қажетті қаржы жинайтын жақсы дәстүр қалыптасып келеді. Енді осы үрдісті жалғастырушыларға мемлекеттік қолдау арта түседі.

Ана мен балаға мемлекет тарапынан тыс көмектер жасалады. Олар еліміздегі ірі компаниялар, үкіметтік емес ұйымдар тарапынан жүзеге асады. Айталық, үкіметтік емес ұйымдардың қатысуымен «Саламатты отбасы», «Мүмкіндіктері шектеулі әйелдердің денсаулығын сақтау», «Толық отбасы», «Ана мен бала», «Отбасының қолынан бәрі келеді» атты әлеуметтік жобалар іске асырылды.

МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ ЖАНДАРДЫҢ ШЕКТЕУСІЗ ӨМІР СҮРУЛЕРІНЕ ЖАСАЛҒАН ЖАҒДАЙЛАР

Тағдырдың жазуымен денсаулықтарында кінәраты бар, бірі балдаққа, бірі қоларбаға, бірі сырқаттанып төсекке таңылып жатып қалғандарды қоғамда мүмкіндігі шектеулі жандар деп атап жүрміз. Соңғы жылдары мемлекет тарапынан қамқорлықтар мен әлеуметтік көмектер, оларды оқумен, жұмыспен қамту мәселелеріне жіті көңіл бөлініп келеді. Яғни, мүмкіндігі шектеулі жандардың шектеусіз өмір сүрулеріне қолайлы жағдайлар жасалынуда. 

Ресми деректерге сүйенсек, бүгінде Қазақстанда 674,2 мың мүмкіндігі шектеулі жан бар. Олардың алпыс екі пайызы еңбекке қабілетті жаста болса, отыз пайызға жуығы зейнеткерлер, ал он үш пайызға жуығы кәмелеттік жасқа толмаған балалар.

Мүгедек жандарға қамқорлық көрсету – қоғамның парызы. Елбасымыз айтқандай: «Біз оларды белсенді өмірге тартамыз, олар тек жәрдемақы алып қана қоймайды, сонымен бірге, өздерін қоғамның мүшесі, пайдалы еңбеккер ретінде сезінетін болады».

Рас, олар тек жәрдемақы алумен емес, кез келген адамға қажетті рухани, материалдық, әлеуметтік мәселелерде тең құқылы болуға міндетті. Осыған орай, Қазақстан Мүгедектердің құқықтарын қорғау туралы конвенцияға және оның Факультативтік хаттамасына қосыла отырып, халықаралық стандарттарды имплементациялау жөніндегі міндеттеме алып отырады және олар уақыт талабына сай жүзеге асырылады.

Бүгінде мүмкіндігі шектеулі жандарға көрсетілетін әлеуметтік қызмет сапасын бақылау әлдеқайда күшейтілген. Мүгедектерге арналған жұмыс орындарын квоталау да іске қосылған. Бірақ І және ІІ топтағы мүгедектерге квота берілмейді. Квота жұмыс орнының санына қарай екі пайыздан төрт пайызға дейінгі мөлшерде жергілікті атқарушы органдар көмегімен беріледі.

Жалпы, мүгедектік адамның еңбекке жарамсыздығына, сырқатының деңгейіне байланысты 3 топқа бөлінеді. I-топқа мүлдем немесе ұзақ уақыт еңбекке жарамсыз, үнемі басқа адамдардың күтімін не бақылауын қажет ететін адамдар жатады. Ал, ІІ-топқа басқа адамдардың көмегін қажет етпейтін, жұмыстың кейбір түрлерін атқара алатын адамдар жатады. Соңғы ІІІ-топқа еңбек ету қабілеті төмен болғанымен, жеңіл-желпі жұмыстарды істей алатын, бірақ денсаулығына байланысты жұмыс жағдайын оңтайлы өзгертуді қажет ететін адамдар жатады. 

Оларға теміржол көлігі, әуе тасымалы, су көлігі қызметтерінің қолжетімділігі үшін жағдайлар жасау, мүгедектердің кез келген ақпаратты өзіне қолайлы форматта алу құқығы кеңейтілген. Бұнымен қоса, мүмкіндігі шектеулі жандарға берілетін тұрғын үйлерді арнаулы құралдармен және құрылғылармен жабдықтау тәртібі енгізілген.

2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап еңбекке қабілетінен айырылу, асыраушысынан айырылу және жұмысынан айырылу бойынша жәрдемақы алатын 132 мыңнан астам азаматқа әлеуметтік төлемдердің мөлшері орта есеппен отыз пайызға артты. 

2019 жылдың көрсеткіші бойынша техникалық оңалту құралдарымен және оңалту қызметтерімен (протездік-ортопедиялық көмек, сурдо, тифло құралдар, кресло-арбалар, курорттық емдеу, міндетті гигиеналық құралдар, жеке көмекшінің және ымдау тілі маманының қызметтері) қамтылғандардың саны 292,4 мың адамды немесе мұқтаждардың жалпы санынан 69,5 пайызды құраса, осы іске мемлекет тарапынан 7,5 млрд теңге бөлінген болатын. Аталған істерді одан әрі дамыту мақсатында республикалық бюджеттен 2020-2022 жылдарға 58,3 млрд теңге (2020 жылы – 19,1 млрд теңге, 2021 жылы – 19,4 млрд теңге, 2022 жылы – 19,8 млрд теңге) бөлініп отыр. 

Жүріп-тұруы қиын бірінші топтағы мүгедектерге жеке көмекшінің қызметтерін ұсыну қарастырылған. Есту қабілетінен айырылған және есту кемістігі бар балаларға арналған отызға жуық мамандандырылған мектеп-интернат бар, мұнда үш жүз балаға дейін білім алуға мүмкіндіктер жасалған. Ал, ымдау тілі мамандарының қызметтерін көрсету уақыты жылына 30 сағаттан 60 сағатқа дейін ұлғайтылып отыр.

Қазіргі таңда еліміздің әр түкпірінде мүгедектерді әлеуметтік қорғауға байланысты мәселелерді шешу мақсатында қоғамдық бірлестіктер жұмыс атқарады. Сондай-ақ, жыл сайын елімізде жұмыс істеуге қабілеті бар мүгедек жандар «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасының шеңберінде жұмысқа орналасып, қоғамға өздерінің пайдасын тигізуде. Жолдаулардың негізінде әр жыл сайын мүгедектерге берілетін әлеуметтік жәрдемақының көлемі де артып отырғандығын көрдік. Мұндай игі бастамалар мүмкіндігі шектеулі жандардың өздерін қоғамның бір мүшесі ретінде сезіне білуіне және өмірге деген құштарлықтарының артуына септігін тигізеді.

Сөз соңында айтарымыз, мүмкіндігі шектеулі жандарға қамқорлық көрсетіп, оларды әлеуметтік тұрғыда қолдау – бүгінгі қоғам алдында тұрған басты міндет болып саналады.

ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН

Бүгінгідей жаңа технология дамыған, ғылыми әлеует алдыңғы қатарға шыққан уақытта әрбір мемлекет ең әуелі адам ресурсымен ерекшеленеді. Ал, адам ресурсы дегеніміз, ол – сіз бен біз, яғни Қазақстан азаматтары, «ұшса құстың қанаты, шапса тұлпардың тұяғы талатын» елдегі 18,6 млн халық. Ол – қоғамның басты байлығы, қозғаушы күші және дамуының қайнар көзі.  Ендеше, мемлекетіміз ана мен баланы, халықтың әлеуметтік қорғалмаған топтарын, мүмкіндіктері шектеулі адамдарды қорғауға қатысты бірқатар бастамаларды қолға алды. Оларға әлеуметтік көмектердің көрсетіліп жүргені қуантады. Өйткені, адам құны бәрінен қымбат болса керек.

Қызжібек БӘКІР, «Qazaq» газетінің шолушысы

Жауап қалдырыңыз

Please enter your comment!
Please enter your name here