Өткен жылы Қазақстандағы киіктердің саны 2,7 миллион деп есептелсе, қазіргі ресми көрсеткіш – 3,9 миллион. Мемлекеттік және мамандандырылған органдардың алдында мынадай мәселелер тұр: популяция санын қалай басқару керек, атудың жанама өнімдерін (оның ішінде мүйізді) кәдеге жарату немесе пайдалану, жабайы жануарлардың етін қауіпсіз өңдеуді қалай жолға қою керек. Бұл ретте браконьерлік, санитарлық және ветеринарлық талаптарды бұзудың алдын алуға ерекше назар аударылуда. Енді табиғатты қорғау қағидаттарын сақтауға шақырылған министрлік киіктердің тағдырын шешпек: оларды етке пайдалану керек пе, жоқ па? Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев өндірісті іске қосуға дайын инвесторларды тауып үлгерді.
ҚҰНДЫЛЫҒЫ – МҮЙІЗДЕРІ
Киіктің коммерциялық жағынан ең тартымды құндылығы – мүйіздері. Олар дәстүрлі қытай медицинасында сұранысқа ие, бұл оларды заңсыз сауданың жоғары қаупіне айналдырады. Қазақстанның қолданыстағы заңнамасына және CITES конвенциясы (Жабайы фауна мен флораның құрып кету қаупі төнген түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция) бойынша халықаралық міндеттемелерге сәйкес ақбөкен мүйіздерімен сауда жасау қатаң бақылауды қажет етеді. Қазақстан мұндай рұқсат алатын болса, бақылау үлгісі қажет. Бұл оларды міндетті тіркеумен мемлекеттік түсіру бөлігі ретінде ғана жинауды қамтиды. Мүйіздерді есепке алу, таңбалау және тапсыру – мемлекеттің қамқорлығында. Мүмкін болатын сатылым – тек мемлекеттік аукциондар арқылы немесе Экология және табиғи ресурстар министрлігі мен Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің бақылауындағы лицензиясы бар операторлар арқылы болмақ.
АТУ ҚАЛАЙ ЖҮЗЕГЕ АСПАҚ?
Коммерциялық немесе аңшылық қызмет туралы емес, біз реттелетін, ғылыми негізделген ату туралы айтып отырмыз. Атуға тек мемлекеттік құрылымдар немесе мемлекетпен келісім бойынша сертификатталған ұйымдар рұқсат беруі керек. Сонымен қатар, әрбір кезеңде (оның ішінде кәдеге жарату және өңдеу) инспектордың міндетті түрде қатысуы қажет. Қиянаттың алдын алу үшін GPS тегтерін, фото немесе бейнежазбаларды және электронды есепке алуды міндетті түрде пайдалану керек.
Осы талаптардың барлығының орындалуы тағы да сұрақ тудырады – олар жүзеге аса ма?
Ақбөкен еті диеталық болып саналады, бірақ жабайы жануардың өнімі болғандықтан, ол ерекше санитарлық қадағалауды қажет етеді. Өңдеу жарамды лицензиялары мен санитарлық және ветеринариялық рұқсаттары бар сертификатталған ет комбинаттарында ғана мүмкін болады.
Сенатор Жанна Асанова Facebook әлеуметтік желісіндегі пікірінде атап өткендей, ветеринарлық-санитарлық бақылау шараларын алдын ала қарастыру қажет, паразиттік және жұқпалы аурулардың өршу қаупін есте ұстаған жөн.
«Тиісті эпидемиологиялық және зертханалық қамтамасыз етілмей, жабайы етті жаппай өңдеу халық денсаулығына да, елдің сыртқы нарықтағы беделіне де ауыр зардаптар әкелуі мүмкін. Бізге өлексенің әрбір партиясынан сынама алу және міндетті зертханалық талдаудан бастап қадағалануға және қалдықтарды қауіпсіз кәдеге жаратуға дейін кешенді жүйе қажет. Әсіресе, жылжымалы өңдеу пункттері мен ірі көлемдегі етке қатысты», – дейді Жанна Бейсентайқызы.
Жаппай таратуға арналған ақбөкеннің бұқтырмасын өндіру үшін мыналар қажет: өнімге ГОСТ немесе ТУ стандартын реттеу; шығу тегі мен сою технологиясын таңбалау; таза жеткізу тізбегі, яғни бұл бір күндік жұмыс емес.
БРАКОНЬЕРЛІК ҚАУПІ БАР МА?
Тәуекелдер бар болса да, бұл тақырып ресми түрде көтерілмейді. Мүйіз бен еттің коммерциялық құнын арттыру заңсыз атуды ынталандыруы мүмкін. Бұған жол бермеу үшін тағы да ережелерді сақтау қажет. Атап айтқанда, өнім қозғалысының бірыңғай цифрлық тізілімін құру, тізбектің барлық қатысушыларын міндетті түрде сертификаттау, қылмыстық жауапкершілік. Ол бүгінде бар сияқты, бірақ оған кім кедергі?
Ақбөкен популяциясын реттеу қатаң мемлекеттік бақылау, ғылыми негізділік пен барлық кезеңдердің ашықтығы жағдайында ғана мүмкін болады. Ату, мүйізді кәдеге жарату, ет өңдеу және өнімді өткізуді бақылаудың кешенді моделін әзірлеуді Қазақстан үшін экологиялық қауіпсіздік, денсаулық сақтау және тұрақты биоәртүрлілік саласындағы стратегиялық міндет деп атауға болады.
КИІКТЕРДІ АУЛАУДЫ РЕТТЕУ
Жақында Зоология институты киіктердің санын және оларды аулауды реттеуге қатысты ғылыми биологиялық негіздеме дайындады. Осыған байланысты ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі аталған мәселеге қатысты ресми түсініктеме берді.
«Бүгінгі таңда Қазақстан үшін ақбөкен популяциясын реттеу мәселесі өте өзекті. Осыған байланысты Зоология институтының ғалымдары жан-жақты зерттеулер жүргізіп, биологиялық негіздеме дайындады. Құжат киіктердің экожүйедегі рөлін, олардың популяциясының динамикасын және тіршілік ету ортасының максималды өткізу қабілетін ескере отырып әзірленген. Ғылыми жұмыстардың нәтижелері бойынша, Бетпақдала және Орал-Ембі топтарындағы киіктердің популяциясының тығыздығын оңтайландыру мақсатында реттеу шараларын қабылдау қажет болды. Атап айтқанда, аталған аумақтардағы жануарлардың жалпы санының 20%-ға дейінін (оның ішінде ату арқылы) атып тастау ұсынылады», – делінген министрліктің «ҚазАқпарат» агенттігіне берген жауабында.
Мамандардың айтуынша, бұл шара киіктердің генетикалық әртүрлілігін сақтауға және табиғи экологиялық тепе-теңдікті қалпына келтіруге бағытталған. Жануарлардың саны не ату, не арнайы қақпанға салу арқылы реттелетін болады.
«Киіктердің санын реттеу шараларын жүзеге асыру «Охотзоопром ӨБ» республикалық мемлекеттік кәсіпорнына жүктеледі. Бұл мемлекеттік құрылым киіктерді аулауға және атуға байланысты барлық жұмыстарды ұйымдастыруға және тікелей жүзеге асыруға жауапты болады. Сонымен қатар, «Охотзоопром ӨБ» осы іс-шараларды жүзеге асыруға мүдделі жеке және заңды тұлғаларды тартады», – делінген ведомство хабарламасында.
Ал, елде киіктердің санына қатысты мәселе ату арқылы шешімін таба ма, киіктерден зардап шеккен шаруаларға өтемақы төлене ме деген мәселелер талқыланып жатыр. ҚР Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев Қазақстаннан Ресейге миллионға жуық ақбөкеннің қоныс аударғанын хабарлады.
Бүгінде Қазақстандағы 13 ет комбинаты тәулігіне 3 700 басқа дейін киіктерді қабылдауға дайын. Ал, Қазақстанда ақбөкен етін өңдеуге тағы алты компания қызығушылық танытты.
АҚБӨКЕН ЕТІН ЗЕРТТЕУ
Ақбөкендердің саны мәселесі қоғамда дәстүр бойынша қызу пікірталас тудырды. Соңғы жылдары популяцияның өсуіне байланысты талқылау практикалық бағыт алды: экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін табынның бір бөлігін алып тастау қажет болса, бұл жануарлардың етін тамақ ретінде пайдалануға бола ма?
Медицина ғылымдарының докторы, Қазақ тағамтану академиясының президенті Алмаз Шарманның айтуынша, ақбөкен еті әлемдегі ең үздік диеталық өнімдермен бәсекеге түсе алатын ақуыздың, дәрумендер мен микроэлементтердің табиғи концентраты.
ҚР Экология министрлігінің бұйрығымен ақбөкен етіне кешенді химиялық талдау жүргізілді. Зерттеу көрсеткендей, 100 грамм ет құрамында:
- ақуыз – 20 грамм;
- май – 9 грамм;
- D дәрумені – 91,7 микрограмм (тәуліктік қажеттіліктің 900%-нан асады);
- В5 дәрумені – 8 миллиграмм (тәуліктік мәннің 160%);
- темір – 3,9 миллиграмм;
- мырыш – 6 миллиграмм;
- L-карнитин – 132 миллиграмм бар.
Сонымен қатар, композицияда магний, селен және В дәрумендері табылды.
Сарапшылардың пікірінше, ақбөкен етін жоғары сапалы және органикалық шығу тегіне байланысты еуропалық диетологиядағы балыққа немесе аңға ұқсас функционалды тағамдық өнім деп санауға болады.
Алмаз Шарман ақбөкен етінің D дәрумені, темір және толық ақуыз тапшылығына бейім халық топтары үшін ерекше құнды екенін атап өтті. Ең алдымен, ол төмендегі топтарға пайдалы болуы мүмкін:
- балалар;
- жүкті және бала емізетін әйелдер;
- қарт адамдар;
- жоғары физикалық немесе психикалық стресті сезінетіндер;
- балық пен теңіз өнімдеріне қолжетімділігі шектеулі аймақтардың тұрғындары.
АҚБӨКЕНДІ АТУ БАСТАЛДЫ
Қазақстан облыстарының бірінде ақбөкенді ату ресми түрде басталды. Батыс Қазақстан облысында киік санын реттеу жұмыстары ресми түрде басталып, 30 қарашаға дейін жалғасады деп хабарлайды облыс әкімдігінің баспасөз қызметі.
Бұған 40 маман тартылып, 4 арнайы топ жасақталғаны хабарланды. Әр команда 3 техникамен жабдықталған, барлығы 12 техника жұмылдырылған.
Әкімдіктің мәліметінше, 2025 жылы жүргізілген сауалнама нәтижесінде Батыс Қазақстан облысында ақбөкендердің жалпы саны 2,3 млн дараға жеткені анықталды. Бұл ретте олардың 20 пайызы ғана реттелуі мүмкін, яғни 460 мың басқа дейін.
Ақбөкеннің еті арнайы бөлінген ет комбинаттарына жеткізілетіні хабарланып отыр, олардың саны – 4. Болашақта олардың саны артуы мүмкін.
«Ақбөкен популяциясының бақылаусыз көбеюі ауыл шаруашылығы алқаптарына айтарлықтай зиян келтіріп, экожүйедегі теңгерімсіздікке әкелуі мүмкін», – деп қосты әкімдік.
ЕЛДЕГІ КИІКТЕРДІҢ ЖАҒДАЙЫ
Бұған дейін Мәжілісте ақбөкендердің көбеюі аясында фермерлер оларды егіс алқаптарынан қууға мәжбүр болғанын айтып, мәселе көтерген болатын. Батыс Қазақстандағы шаруалар киіктердің көбейіп бара жатқанына алаңдаушылық білдірді.
Атап өтілгендей, екі жыл бұрын дала бөкендері миллион гектардан астам жайылымдық алқапты таптаған – келтірілген шығын 8 миллиард теңгені құраған. 2024 жылы дәл осындай жағдай Қарағанды және Ақмола облыстарында қайталанды. Сәуір айында Қостанай облысының шаруалары киіктер бойынша шағымданған. Шаруалардың айтуынша, жыл сайын ақбөкен басып алғаннан кейін шаруашылықтар егіннің 30 пайызын жоғалтады.
Ал, наурыз айында Экология министрлігі Қазақстандағы киіктердің санын әрі қарай қалай бақылауды жоспарлап отырғанына жауап берді. Министрдің айтуынша, қарастырылып жатқан әдістерге қақпанға түсіру немесе ату кіреді.
Сондай-ақ, депутат Павел Казанцев Қазақстандағы киіктердің көбеюінен туындап отырған проблемаларды соғыс деп атады. Депутат қазақстандықтар жануарларды мылтықпен «атуы» үшін киіктерді жеке союға рұқсат беруді ұсынды. Ал, Экология және табиғи ресурстар вице-министрі киік етін союдан кейін Қазақстанда пайдалану туралы ұсынысқа қатысты пікір білдірді.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев көрші елде осы бірегей ежелгі жануардың популяциясын қалпына келтіру үшін Қытай үкіметіне Қытайдың батыс бөлігіне қоныстандыру үшін 1,5 мың ақбөкен беру туралы шешім қабылдағанын хабарлады.
Киіктің киесі: «Қызыл кітапқа» енген киелі жануарды аулау сауық па, сауда ма?
ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН
Киіктің киелі болуының сырын халық өзінше түсіндіреді. Ел арасында киікті атқан адамдардың үрім-бұтағы зиян көретіні жайлы аңыздар таралған. Киіктің жылына бір рет төлдейтін кезін «Құралайдың салқыны» деп атайды. Дәл осы кез қасқырдың жылына бір рет еттен жерініп, оған беттей алмайтын уақытына тұспа-тұс келеді екен. Үш-төрт күннен кейін қайта тәбеті ашылғанда киіктің жас төлдері аяқтанып қалатын көрінеді. Бұны да халық киіктің киелі болуының бір сыры деп түсінеді. Тіпті, киіктер дала экожүйесінде маңызды рөл атқарып, өсімдік құрылымына әсер етіп, биоалуантүрлілікті реттеп отырады. Зиянынан көрі пайдасы басым осы бір түз тағыларының популяциясын ретке келтірмесе болмайды. Өйткені, таразы басында – киіктің киесі мен шаруаның шығыны тұр.
Нұрлайым ЖАҚЫПҚЫЗЫ
