ӨЛІМ ЖАЗАСЫ ҚАЙ ЕЛДЕРДЕ ҚОЛДАНЫЛАДЫ?

0
309

«Amnesty International» халықаралық құқық қорғау ұйымының 2018 жылға арналған есебі жарияланды. Ұйым деректеріне сүйенсек, өткен жылы әлемнің 54 елінде кем дегенде 2 531 адамға (Қытайда өлім жазасына кесілгендердің нақты санын білу мүмкін емес) өлім жазасына кесу үкімі шығарылса, Қытайды есепке алмағанда 20 ел 690 адамға өлім жазасын қолданыпты. Ал, темір тордағы «өлім камераларында» барлығы 19 336 тұтқын отыр. «Qazaq» газеті бүгін осы тақырыпқа кеңінен тоқталады.

ӨЛІМ ЖАЗАСЫ: ДЕРЕК ПЕН ДӘЙЕК

2018 жылы «Amnesty International» ұйымы 20 елде орын алған 690 өлім жазасын тіркеді. Бұл көрсеткіш 2017 жылмен салыстырғанда 31%-ға төмен. Яғни, сол жылы 20 елде 993 өлім жазасы орындалған болатын. Ұйымның есебінше соңғы он жылдықтағы ең аз көрсеткіш былтырғы жылғы деректер болып табылады.

Өлім жазасының көп бөлігі Қытайда, Иранда, Сауд Арабиясында, Вьетнамда және Иракта орын алды.

Қытай әлі күнге дейін өлім жазасын жиі қолданады. Бірақ, аспан асты еліндегі өлім жазасының қолданылу деңгейін нақты айту қиын. Себебі, оған қатысты ақпараттар мемлекеттік құпия болып саналғандықтан, нақты ресми мәліметтер жоқ. Дүниежүзі бойынша тіркелген 690 өлім жазасының есебіне Қытайда орындалған мыңдаған жазалардың саны кірмейді.

Вьетнам билігі 2018 жылдың қарашасында 85 адамды өлім жазасына кескенін хабарлады. Осыдан кейін Вьетнам 2018 жылы өлім жазасын көп қолданған бес елдің қатарына кірді.

Қытайдағы өлім жазасына қатысты нақты ақпараттардың жоқтығы үшін оларды есепке алмасақ, онда өлім жазасының 78%-ы тек төрт елде – Иран, Сауд Арабиясы, Вьетнам және Иракта ғана орындалды.

Ботсвана, Судан, Тайвань және Таиланд 2017 жылы өлім жазасын қайта қарастырды. Содан «Amnesty International» ұйымы 2017 жылы орын алған Бахрейн, Бангладеш, Иордания, Кувейт, Малайзия, Палестина және Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ) елдеріндегі өлім жазасын есепке алмады.

Былтыр Иранда өлім жазасының көрсеткіші 50%-ға төмендеді. 2017 жылы 507 адам өлім жазасына кесілсе, 2018 жылы 253 өлім жазасы болды. Ал, Иракта өлім жазасының көрсеткіші 2017 жылы 125 адам болса, 2018 жылы 52 адамға дейін қысқарған. Пәкістандағы өлім көрсеткіші 2017 жылғы 60 адамнан 2018 жылы 14 адамға азайған. Сомалидегі көрсеткіш жоғарыдағы елдерге қарағанда екі есе төмен. 2017 жылы – 24, 2018 жылы – 13 өлім жазасы тіркелген.

Былтыр Буркина-Фасо мемлекеті маусым айында қабылданған жаңа қылмыстық кодексінде өлім жазасынан бас тартты. Ақпанда Гамбия, ал шілдеде Малайзия өлім жазасына мораторий жариялады. Сондай-ақ, қазан айында АҚШ-тың Вашингтон штатында өлім жазасы туралы заң өз күшін жойды.

2018 жылдың соңында әлемнің 106 мемлекеті заңды түрде өлім жазасын қолданудан бас тартса, қазір олардың саны 146-ға жетті.

«Amnesty International» өлім жазасының орнына басқа жаза қарастырып жатқан 29 мемлекетті тіркеді. Олар: Ауғанстан, Бангладеш, Барбадос, Бахрейн, Бенин, Ботсвана, Гайана, Египет (Мысыр), Зимбабве, Үндістан, Иран, Катар, Қытай, Кувейт, Малави, Малайзия, Марокко, Батыс Сахара, Мьянма, Нигерия, Біріккен Араб Әмірліктері, Пәкістан, Папуа-Жаңа Гвинея, Сент-Китс және Невис, Судан, АҚШ, Танзания, Оңтүстік Корея және Оңтүстік Судан.

Өлім жазасына кесілген сегіз тұтқынның ақталуы төрт елде тіркелді. Олар Египет (Мысыр), Кувейт, Малави және Америка Құрама Штаттары.

Әлемде 2018 жылы өлім жазасының мына түрлері қолданылды: ату, дәрі егу, дарға асу, таспен ату, бас кесу, электрлі орындық арқылы өлтіру.

2018 жылы алынған мәліметтер бойынша Иранда 18 жасқа толмаған жеті жасөспірім жасаған қылмыстары үшін өлім жазасына кесілген.

Есірткіге қатысты қылмыстар үшін төрт елде кем дегенде 98 өлім жазасы орын алған. Бұл барлық өлім жазасы көрсеткішінің 14%-ын құрайды. Және 2017 жылмен салыстырғанда 28%-ға аз. Мұндай қылмыстар үшін 14 елде 226 өлім жазасы тіркелген.

Кейбір мемлекеттерде өлім жазасына қатысты шыққан сот үкімі халықаралық соттың стандарттарына сай келмейді. Соның ішінде Бангладеш, Беларусь, Вьетнам, Египет (Мысыр), Ирак, Иран, Қытай, Малайзия, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Солтүстік Корея (КХДР) және Сингапурдегі шығарылған үкімдер бар.

ӨЛІМ ЖАЗАСЫНА ҚАТЫСТЫ АЙМАҚТЫҚ ШОЛУЛАР

Солтүстік және Оңтүстік Америка. Соңғы он жылдықта өлім жазасын қолданатын аймақтағы жалғыз ел – АҚШ.

Иә, өркениетті елдердің көшін бастайтын АҚШ қажет жағдайда өлім жазасын қолдануды құп көреді. Бірақ, АҚШ конституциясы өлім жазасы туралы бапты кеңінен қарастырған. Конституцияға енгізілген сегізінші өзгеріс бойынша айыпкердің жасаған қылмысы толық дәлелденбейінше, үкім орындалмайды.

2018 жылы АҚШ-та 45 адамға өлім жазасына кесуге үкім шығарылса, соның 25-іне үкім орындалды. Жалпы, 29 штаттың заңында өлім жазасы бар болғанымен, іс жүзінде басым көпшілігі бұл жазаны қолданбайды. Дегенмен, 2,5 мың АҚШ азаматы абақтыдағы «өлім камерасында» отыр. Ал, былтыр күзде Вашингтон штаты бұл заңның күшін жойды.

Америка тарихында өлім жазасын қуаттайтын саясаткер ретінде АҚШ-тың 43-ші президенті Джордж Буш аталады. Себебі, кіші Буш 1995-2000 жылдары Техас штатының губернаторы болып тұрған тұста 140 адамның өлім жазасына кесілуіне рұқсат етіп қол қойған. Тек бір ғана адамға кешірім берген.

АҚШ-та өлім жазасы көбінесе жабық камераларда, яғни ел назарынан тыс орындалады. Қолданылатын әдістер: газбен тұншықтыру, екпе егу, ату және электрлі орындықпен өлтіру. Сондай-ақ, айыпкерге үкім орындалмас бұрын күнәсін жуу үшін алты ай діни қызметкермен рухани тұрғыда тазаруға да мүмкіндік беріледі.

Айта кетейік, электрлі орындық арқылы жазаны қолдану ХІХ ғасырдың аяғында АҚШ-та өнертапқыш Томас Алва Эдисон ойлап тапқан. Тұтқынды орындыққа отырғызып, басына арнайы дулыға кигізіп, аяқ-қолын, көзін байлайды. Денесін белдіктермен бекітеді. Бастапқыда екі мың вольттық айнымалы тоқ өткізеді, одан кейін тоқ мөлшерін азайтып, тағы бір рет тоқ жібереді. Осыдан кейін адамның жүрек соғысы тоқтайды.

Азия-Тынық мұхит аймағы.  2018 жылы аймақтағы тоғыз елде кем дегенде 136 өлім жазасы орындалған, ал 2017 жылы аз дегенде 93 жаза тіркелген. Көрсеткіштердің өсуіне Вьетнамдық биліктің жариялаған деректері себеп болған. Алайда, «Amnesty International» ұйымының жасаған есебіне Қытайдағы мыңдаған өлім жазасы тіркелмеді.

Қытай Халық Республикасы – өлім жазасын кең қолданатын елдердің бірі. Бейресми мәліметтер бойынша Қытайда жылына шамамен бес мың адам өлім жазасына кесіледі. Дегенмен, олардың нақты санын әлемдік қауымдастық білмейді. Бейжің бұл ақпаратты жалпақ жұртқа жария етпейді. Мемлекеттік құпия болып саналады.

Заң бойынша аспан асты елінде өлім жазасына кесілетіндер: сыбайлас жемқорлықпен айналысқандар, заңсыз есірткі саудалағандар, мемлекетке қарсы тыңшылық әрекет жасағандар, жалдамалы баскесерлер. Бірақ, сыбайлас жемқорлықпен айналысқандардың барлығына бірдей өлім жазасы берілмейді. Егер парақордың үкіметке келтірген шығыны 450 мың юаньнан асқан жағдайда ғана ату жазасына кесіледі.

Таиландта 2009 жылы алғаш рет өлім жазасы қолданылды.

Күншығыс елінде қазіргі таңда өлім жазасына кесілгендерді дарға асу әдісі бар. Дегенмен, өлім жазасына кесуде жапондар қателікке бой алдырмауды жөн көреді. Қылмыскердің қылмысы толық дәлелденген уақытта ғана үкім орындалады. Осы арқылы Жапония жазықсыз жандардың өлім жазасына кесілудің алдын алып отыр.

Мысалы, 1995 жылы Токио метросында жарылыс ұйымдастырған «Аум Синрикё» террористерінің ісін бақандай 13 жыл бойы зерттеп, анық-қанығына әбден көз жеткізген соң барып қана үкім орындалды. Сөйтіп, 2018 жылы «Аум Синрикё» сектасының 13 мүшесі өлім жазасына кесілді. Сектаның жеті мүшесіне қатысты үкім 2018 жылдың 6 шілдесінде, ал 26 шілдеде қалған алты адамға қатысты үкім орындалды.

Айта кетейік, Жапония 1982 жылы БҰҰ-ның «Өлім жазасын жою туралы» азаматтық және саяси құқықтар туралы пактісіне қол қоюдан бас тартқан еді.

Былтыр Сингапурде барлығы 13 өлім жазасы тіркелген. 2003 жылы алғаш рет өлім жазасының көрсеткіші екі таңбалы санға жеткен.

Пәкістанда 2017 жылы 60 өлім жазасы тіркелсе, 2018 жылы бұл көрсеткіш 14-ке дейін азайды, яғни 77%-ға төмендеді.

Солтүстік Кореядағы (КХДР) өлім жазасына кесілгендердің жасаған қылмыстары біз үшін түкке тұрмастай көрінеді. Бірақ, Құдайға сенбейтін ел заңында бірқатар қылмыс жасағандардың жазасы – өлім. Егер тыйым салынған шетелдік музыканы тыңдаса, шетелдік сайттарға кірсе, қайтыс болған ел басшысын жоқтап жыламаса, шенеунік жиналыста ұйықтап қалса, мереке күндерінен бөлек алькогольді ішімдік ішсе, шет елге қоңырау шалса, Оңтүстік Кореяның киноларын көрсе, діни сенімге қарсы шықса, порнографиялық видеоларды көрсе және таратса, басшыларға құрмет танытпаса, яғни тыйым салынған нәрселерді жасаған жағдайда ел алдында өлім жазасына кесіледі.

2015 жылы болған өлім жазасы әлемді дүр сілкінтті. Жиналыста баяндама жасап тұрған диктатор Ким Чен Ынге Қарулы Күштер министрі Хен Ен Чхольдің ұйықтап қалғаны ұнамаған. Ұйқысы қанбаған министрді қатал басшы әскери жаттығу полигонында жұрттың көзінше мәңгілікке ұйқыға жіберді.

Малайзия өлім жазасына мораторий жариялап, өлім жазасына қатысты заңды қайта қарауға шешім шығарды.

2017 жылы бұл аймақтың 17 елінде кем дегенде 1 100 өлім жазасының үкімі тіркелсе, 2018 жылғы көрсеткіш – 1 037.

Еуропа және Орталық Азия.  Беларусьте төрт өлім жазасы тіркелді, оның екеуі 2017 жылы орындалған. Осылайша, Беларусь – өлім жазасынан бас тартпаған Еуропадағы жалғыз мемлекет атанды.

Минск жазаның ауыр түрін «геноцид», «соғыс ұйымдастыру», «лаңкестік әрекет», «Отанға опасыздық жасау», т.б. қылмыстар үшін қолданып келеді. 1996 жылы бұл елде өлім жазасынан бас тарту мәселесі талқыланған еді. Референдумға қатысқандардың 80,5%-ы жазаның сақталуын қолдады.

Қазақстан, Ресей және Тәжікстан елдері өлім жазасына мораторий жариялады. Қазақстанның тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың 2003 жылдың 17 желтоқсанындағы өлім жазасына «мораторий жариялау туралы» Жарлығы бойынша елде өлім жазасына шектеу қойылды. Ал, 2004 жылдан бастап өлім жазасы өмірлік бас бостандығынан айыру жазасымен алмастырылды.

Таяу Шығыс және Солтүстік Африка. «Amnesty International» ұйымының таратқан мәліметіне сенсек, Таяу Шығыстағы және Солтүстік Африкадағы жазалау көрсеткіші – 41%, 2017 жылы 847-ден, 2018 жылы 501-ге дейін азайған. Бұл осы аймақта бұрын-соңды болмаған төмен көрсеткіш болып саналады.

Аймақтағы бес мемлекет: Египет (Мысыр), Ирак, Иран, Йемен және Сауд Арабиясындағы болған өлім жазасының көрсеткіші өткен жылмен салыстырғанда 50%-ға төмен. Сонда да Иран, Ирак, Сауд Арабиясы өлім жазасын көп қолданған аймақтағы үш мемлекет болып қала берді. Олар 454 өлім жазасын орындаған, яғни аймақтағы көрсеткіштің 91%-ын құрайды.

2018 жылы 1 170 өлім жазасына үкім тіркелген, 619 өлім жазасы тіркелген 2017 жылмен салыстырғанда 89%-ға көп.

Египет (Мысыр) аймақтағы өлім жазасына үкім шығарған елдердің көшін бастады. 2018 жылы кем дегенде 717 адамға үкім шықты. 2017 жылы 402 адамға үкім шығарылған.

Дарға асу, бас шабу, тас ату сынды жаза түрлері көбінде осы аймақтағы елдерде қолданылады.

Орталық, Батыс, Шығыс және Оңтүстік Африка. Өлім жазасы аймақтағы төрт елде: Ботсвана, Сомали, Судан және Оңтүстік Суданда орын алды. Сомалидегі өлім-жітімнің азаюына қолданылған қатаң жазалар әсер еткен сияқты. 2017 жылғы 28 өлім жазасынан 2018 жылы 24-ке азайып, аймақта өлім жазасының төмендеуін көрсетті. Тіркелген өлім жазасына шығарылған үкімдердің саны 2017 жылғы 878-ден 2018 жылы 212-ге дейін азайды. Өлім жазасы тіркелген елдердің саны 2017 жылы 15 болса, бір жылдан кейін 17 елге жетті.

Буркина-Фасо өлім жазасын тек ұсақ қылмыс жасағандар үшін қолданудан бас тартты. Ал, Гамбия өлім жазасына мораторий жариялап, жазаны жоюды міндеттейтін халықаралық шартты бекітті.

ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН

Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін әлемде өлім жазасынан бас тарту сияқты тенденция пайда болды.

1948 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы «Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының» 3 және 5 тармақтарына «әркімнің өмір сүруге хақысы бар және ешкімге азаптайтын, ар-намысын қорлайтын жаза тағайындауға болмайды» деген өзгеріс енгізді. Сонымен қатар, БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы 1977 жылы, 1980 жылы және 1989 жылы «Азаматтық және саяси құқықтар туралы» пактінің екінші факультативтік хаттамасын ұсынды. БҰҰ-ның бұл үндеулері жауапсыз қалмады.  Алғаш рет 1978 жылы Испания, 1981 жылы Франция, 1990 жылы тағы 40 мемлекет өлім жазасынан бас тартты. 2018 жылы өлім жазасынан бас тартқан елдердің қатары 106-ға жетті.

Рас, БҰҰ және «Amnesty International» халықаралық құқық қорғау ұйымдарының ықпалымен көптеген мемлекеттер бұл ең ауыр жаза түріне мораторий жариялап, тіпті кейбірі одан бас тарта бастады. Алайда, «аюға намаз үйреткен таяқ» деп білетін Қытай, Иран, Сауд Арабиясы, Вьетнам, Ирак сияқты ондаған елдердің өлім жазасынан таяу он жылдықта бас тартатын түрі байқалмайды.

Фараби СӘЙКЕНОВ, «Qazaq»-тың шолушысы

Жауап қалдырыңыз

Please enter your comment!
Please enter your name here