«7-20-25»: БАСПАНАЛЫ БОЛУДЫҢ ЖАҢА МҮМКІНДІГІ

9

Баспана мәселесі қазақтың бас ауруына айналғаны жасырын емес. Өйткені, күн көріс қамымен ауылдан қалаға ағылғандардың қатары тым көп. Бұрындары қазақ жазда жайлауға, қыста қыстауға көшіп-қонып жүрсе, қазір пәтерден пәтерге көшіп жүр. Тірнектеп жүріп тапқандары сол жалдамалы пәтердің ақысын төлеуден арыға аспайды. Ал, Тәуелсіз елде өзгеге тәуелді болып, өгейдің күнін кешіп жүргендердің дені өзіміздің қаракөздер екені жанымызға батады-ақ. Иә, бүгінде бұл тақырып кімді болса да бей-жай қалдырмайды. Халықты тұрғын үймен қамтуға арналған мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асқалы жұртшылық мемлекет тарапынан үйлі болудың жолдарын қарастыруда. Редакциямызға тұрғын үйге қол жеткізудің мүмкіндіктерін сұрап, хабарласатын оқырмандарымыз көп. Баспананың жайын сұрағандар үшін 105 жылдық тарихы бар «Qazaq» газеті төменде «7-20-25» бағдарламасы арқылы баспаналы болудың басты жолдарына тоқталады.

Бірінші бастама: «Әрбір отбасына баспана алудың жаңа мүмкіндіктерін беру».
Біз соңғы жылдары қазақстандықтардың баспана алу мүмкіндіктерін кеңейту үшін көп нәрсе жасадық. 2017 жылы 11,2 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл – рекордтық көрсеткіш. Дегенмен, оның өзі жеткіліксіз, әлі күнге дейін көптеген отбасы баспанасыз жүр. Бұл – айрықша әлеуметтік маңызы бар мәселе. Оның шешімін тұрғын үй ипотекасының қалың көпшілікке жаппай қолжетімділігін арттыру арқылы табуға барлық жағдай жасау керек. Жұмыс істейтін әрбір адам несиеге пәтер сатып алып, оны отбасылық бюджетінің мүмкіндіктері аясында төлей алатындай болуы үшін арзан ресурстар ұсынатын тетіктер қажет. Сондықтан, мен «7 – 20 – 25» бағдарламасын ұсынамын. Жұмыс істейтін әрбір қазақстандық төмендегідей шарттар бойынша теңгемен несие алу мүмкіндігіне ие болады. Несие өсімінің мөлшерлемесі қазіргідей 14-16 емес, жылына 7 проценттен аспайды. Қазір банктер бастапқы жарнаға баспана құнының 30 процентіне дейін, кейде тіпті 50 процентін салуды талап етсе, бұл бағдарлама бойынша ол 20 проценттен аспауға тиіс. Несие алушының ай сайынғы төлемін азайту үшін оның мерзімі 10-15 емес, 25 жылға дейін болады. Ол үшін Ұлттық банктің, екінші деңгейлі банктер мен қор нарығының мүмкіндіктерін іске қосу керек. Ұлттық банк кемінде 1 триллион теңге қаржы тартатын арнайы компания құрып, ол қаржыны банктердің жоғарыда айтылған шарттар бойынша беретін жаңа ипотекалық несиелерін сатып алуға жұмсауы қажет. Бағдарламаны жүзеге асыру тұрғын үй құрылысына зор серпін береді. Нәтижесінде миллиондаған қазақстандық үшін баспана алудың қолжетімділігі артады. Сонымен қатар, бұл экономиканың, шағын және орта бизнестің өрістеуіне жұмыс істейді, жаңа жұмыс орындарын ашады. Көптеген азаматтардың арманы ақиқатқа айналады!

(Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың
«Президенттің бес әлеуметтік бастамасы» атты халыққа үндеуінен)

«7-20-25» – Қазақстан Республикасының аумағында әрекет ететін ипотекалық бағдарлама. Бағдарлама Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Президенттің бес әлеуметтік бастамасы» атты халыққа үндеуінде айтылған «Әрбір отбасына баспана алудың жаңа мүмкіндіктерін беру» бірінші бастамасының міндеттерін іске асыру аясында әзірленді.
Қазақстан Республикасының азаматтарына арналған бұл әлеуметтік бағдарлама әрбір қазақстандық үшін қолжетімді несие беру шарттары-мен тұрғын үй жағдайларын жақсарту үшін жаңа мүмкіндіктер береді.
Қазақстанда тұңғыш рет бағдарламаға қатысушының өзі таңдай алатын құрылыс салушылардың тек бастапқы нарығына арналған тұрғын үй бағдарламасы қабылданды.
«7-20-25» бағдарламасының операторы – «Баспана» ипотекалық ұйымы» АҚ.
«7-20-25» бағдарламасы аясында несие алуды қалайтындар «Баспана» ипотекалық ұйымымен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойған Банк-серіктестерге жүгінеді. Олар: «Банк ЦентрКредит», «Еуразиялық банк», «АТФ Банк», «Цеснабанк», «Банк RBK» және «Қазақстан Халық банкі».
Жеке тұлға «7-20-25» бағдарламасы бойынша қарыз алу үшін мынадай талаптарға сәйкес келуге тиіс:
– Қазақстан Республикасының азаматы;
– Қазақстан Республикасының аумағында меншік құқығындағы тұрғын үйінің болмауы;
– Расталған еңбек және кәсіпкерлік қызметтен алынатын кірісінің болуы;
– Ипотекалық кредиттерінің болмауы.
Бағдарламаны іске асыру мынадай кезеңдерді қамтиды:
1) Ипотекалық тұрғын үй кредиттеуді ынталандыру үшін құқықтық орта қалыптастыру;
2) Ипотекалық кредиттеу нарығына қатысушыларды қайта қаржыландыру бойынша оператор құру;
3) Ипотекалық қарыздар бойынша талап ету құқықтарын сатып алу үшін қаржыландыруды тарту;
4) Банктердің ипотекалық тұрғын үй қарыздарын беруі;
5) Оператордың ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын сатып алуы;
6) Банктердің оператор сатып алған ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын сенімгерлік басқаруы.
Бағдарламаны іске асыру 2018-2022 жылдар аралығында мынадай нысаналы индикаторларға сәйкес кезең-кезеңімен жүзеге асырылатын болады.

2018-2022 жылдардағы нысаналы индикаторлар * млрд теңге

* Банктердің ипотекалық тұрғын үй қарыздарын беру көлемі және басқа нысаналы индикаторлар болжамды болып табылады.

Қазіргі уақытта ипотекалық кредиттеу нарығында тұралау байқалады. Соңғы 10 жылда ІЖӨ-дегі банк секторының ипотекалық портфелінің үлесі 5,3%-дан 2,2%-ға дейін төмендеді. Егер 2007 жылы ипотекалық тұрғын үй қарыздарын беру көлемі 418 млрд теңге болса, 2017 жылы 357 млрд теңгені құрады. Соңғы 3 жылда берілген ипотекалық тұрғын үй қарыздарының шамамен 77%-ын тұрғын үй құрылыс жинақтары бойынша берілген қарыздар құрады.
Ипотекалық кредиттеу нарығындағы тұралауға әкеп соққан негізгі себептердің бірі банктердің ипотекалық қарыздарды беруге қызығушылығының төмендеуі болды. Бұған Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің, «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы», «Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасы Заңдарының және басқаларының, әсіресе соңғы жылдары банктерге қатысты шектеу, ал кейбір жағдайларда тыйым салу сипатына ие болған қолданыстағы нормалардың форматы себеп болды.
Осыған байланысты ипотекалық кредиттеу нарығындағы жүйелі проблемаларды шешу және бағдарламаны іске асыруға жағдайлар жасау үшін бірінші кезекте кредиторлар мен қарыз алушылар мүдделерінің теңгерімін қамтамасыз ету, ынталандырмау факторларын болдырмау, сондай-ақ банктер мен қарыз алушылар арасындағы өзара қарым-қатынастарға нарықтық сипат беру қажет. Мұндай өзара қарым-қатынастар де-юре мен де-факто тараптар мүдделерінің сақталуын, әсіресе ипотекалық қарыздар бойынша кепілмен қамтамасыз ету мәселелерінде сақталуын қамтамасыз ететін тек әділ экономикалық қағидаттарда қалыптастырылуы тиіс. Осылайша, заңнамалық деңгейде ипотекалық қарыз шартының шеңберіндегі міндеттемелерді орындау мәселелерінде кредитор мен қарыз алушының мүдделері теңгерімін қамтамасыз ету қажет.
Ипотека – кепiлге берiлген жылжымайтын мүлiк немесе ондағы үлесi кепiл берушiнiң немесе үшiншi тұлғаның иелiгiнде және пайдалануында қалатын кепiл түрi. Бұл ретте борышкер кепiлмен қамтамасыз етiлген мiндеттеменi орындамаған жағдайда кепiлге салынған мүлiк құнынан басқа кредиторлар алдында артықшылықпен қанағаттандырылуға кепiл ұстаушының құқығы бар мiндеттеменi орындауын қамтамасыз етудің осындай тәсілі кепiл деп танылады.
Заңнамада борышкер ипотекалық қарыз бойынша міндеттемелерді орындамаған жағдайда жалғыз баспанасын сатуға тікелей нұсқаулар көзделмейді. Бағдарламаның меншікті тұрғын үйі жоқ азаматтарға арналғанын ескерсек, бағдарлама бойынша ипотекалық қарыздар қарыз алушылардың жалғыз баспанасымен қамтамасыз етілетіні анық. Ипотекалық қарыздардың ұзақ мерзімдерін ескерсек, олар банктер мен олардың депозиторлары үшін шығын келтіру тәуекелін білдіретін болады.
Осылайша, бағдарламаны іске асырудың негізгі талабы жалғыз баспананы сатуға қандай да бір шектеу енгізуге жол бермеу және кепіл ұстаушыға кепілден өз талаптарын сот тәртібімен де, соттан тыс тәртіппен де тиісінше қанағаттандыруға мүмкіндік беретін ипотека түріндегі жан-жақты кепіл институтын қалпына келтіру болып табылады. Бұл ипотекалық кредиттеу құнын төмендетуге, оған азаматтардың басым бөлігі, әсіресе халықтың әлеуметтік осал топтары үшін қолжетімділікті кеңейтуге мүмкіндік береді.
Қарыз алушыға мерзімі өткен берешек туындаудың бастапқы сатысында қарызды қайта құрылымдау мүмкіндігін беру.
Қарыз алушының борыштық жүктемесінің өсуін болдырмау үшін проблемалық берешекті бастапқы сатыда реттеу үшін жағдайлар жасайтын банк пен қарыз алушы арасында өзара әрекет ету құралын көздеу қажет. Ипотекалық қарыз шарты бойынша төлемнің мерзімі өткен кезде банк қарыз алушыға ипотекалық қарыз шартында көзделген тәсілмен және мерзімде төлем мерзімінің өткендігі туралы және мерзімі өткен берешектің мөлшерін және объективті себептер болған кезде ипотекалық қарыз шартының талаптарын өзгерту арқылы берешекті реттеудің мүмкіндігін көрсете отырып, ипотекалық қарыз шарты бойынша төлемдерді енгізу қажеттілігі туралы хабарлайтын болады.
Ипотекалық қарыздар бойынша проблемалық берешекті сотқа дейін реттеу құралдарын кеңейту.
Проблемалық берешекті сотқа дейін реттеу, сот рәсіміне қарағанда, қарыз алушыға қабылдаған кредиттік міндеттемелерді уақтылы орындау мүмкін болмаған кезде жағдайларды шешудің барынша көп нұсқаларын таңдауға мүмкіндік береді. Осы орайда берешекті реттеу мәселелерінде мамандандырылған үшінші тараптарды тарту мүмкіндігін қоса алғанда сотқа дейінгі реттеудің барлық мүмкіндіктерін пайдалану қажет.
2017 жылы қабылданған «Коллекторлық қызмет туралы» Қазақстан Республикасының Заңында берешекті сотқа дейін реттеудің қажетті жағдайлары жасалған. Коллекторлық қызмет борышкердің келісімімен ғана мүмкін болады және онда банк қарызы бойынша берешекті Ұлттық Банктің реттеу аясындағы коллекторлық агенттіктердің ғана сотқа дейін реттеуіне және өндіріп алуына рұқсат берілген. Коллекторлық агенттіктің қызметін заңнамалық деңгейде жан-жақты регламенттеу барлық мүдделі тараптардың – кредитордың, коллекторлық агенттіктің және қарыз алушының өзара әрекет етуінің айқындылығын қамтамасыз етеді. Бұл ретте коллекторлардың заңсыз іс-әрекеті шектелген, себебі заңнамада коллекторлардың әкімшілік, сондай-ақ бас бостандығынан айыруға дейін қолданылатын қылмыстық жауапкершілігі көзделген.
Проблемалық берешекті сотқа дейін реттеу институтын пайдалану кредитормен сындарлы сұхбат құруға, тараптарға берешекті реттеудің өзара қолайлы нұсқасын табуға, сондай-ақ адал қарыз алушыларға сотта істі қарау шығыстары түрінде қосымша жүктеме болдырмауға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге, ипотекалық қарыздар алған, бірақ қаржылай міндеттемелерін тиісті және толық орындаумен байланысты уақытша қиындықтар туындаған азаматтар үшін кредит бойынша негізгі борыштың бөлігін кешіруге, есептелген айыппұлдарды, өсімпұлдарды, мерзімі өткен сыйақыны есептен шығаруға бағытталған икемді қайта қаржыландыру үшін жағдайлар жасау қажет.
Осы орайда қарыз алушының салық салынатын кірісі ретінде ипотекалық қарыз бойынша есептен шығарылған (кешірілген) міндеттемелерінің мөлшерін мойындамау талап етіледі. Қазіргі кезде тиісті жеңілдік салық заңнамасында бар, бірақ оның уақытша 2021 жылға дейінгі сипаты бар. Бағдарламаның ұзақ мерзімді сипатын ескере отырып, борышты кешіруге байланысты жеке табыс салығы бойынша қолданылып жүрген жеңілдікті ұзарту қажет.

Бағдарлама бойынша банктер беретін ипотекалық тұрғын үй қарыздарының өлшемдері және оператор сатып алатын талап ету құқықтары жоғарыдағы кестедегі өлшемшарттарға сәйкес келуге тиіс.
Жеке тұлға Бағдарлама бойынша қарыз алу үшін мынадай талаптарға сәйкес келуге тиіс:
1) Банктің қалауы бойынша мына құжаттың біреуімен:
– бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының жеке зейнетақы шотынан соңғы алты айдағы үзінді-көшірмесімен;
– жұмыс орнынан соңғы алты айдағы кірістері туралы анықтамамен;
– қарыз алушы-жеке тұлғаның соңғы салық кезеңі үшін жеке табыс салығы бойынша салық декларациясымен;
– банктің ішкі құжаттарына сәйкес ипотекалық тұрғын үй қарызы шарты бойынша қарыз алушының міндеттемелерін орындау мүмкіндігінің болуын көрсететін өзге де құжаттармен расталған еңбек және (немесе) кәсіпкерлік қызметтен алынатын кірісінің болуы;
2) Бағдарлама бойынша ипотекалық тұрғын үй қарыздары және өзге де ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша өтелмеген берешегінің болмауы;
3) Мыналарды:
– жатақханаларда отбасының әрбір мүшесіне пайдалы ауданы 15 шаршы метрден кем бөлмелердің болуын;
– апат жағдайындағы, құлау (қирау) қаупі төнген тұрғын үйдің орналасқан жері бойынша жергілікті атқарушы органның тиісті анықтамасымен расталатын аталған тұрғын үйлерді қоспағанда Қазақстан Республикасының аумағында меншік құқығындағы тұрғын үйінің болмауы.
Қарыз алушыларға қойылатын талаптар қоса қарыз алушыларға қолданылмайды, оларға қойылатын талаптарды банк өз бетінше белгілейді. Банк қарыз алушыларға, сондай-ақ кепіл заты мен құнына қатысты бағдарламаға қайшы келмейтін қосымша талаптарды белгілеуге құқылы.
Бағдарлама шеңберінде қайта қаржыландыруға (бұрын берілген ипотекалық тұрғын үй қарызын толық немесе ішінара өтеу үшін тұлғаның ипотекалық тұрғын үй қарызын алуына) жол берілмейді.
Банк ипотекалық тұрғын үй қарызын бергенге дейін Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына және банктің ішкі құжаттарына сәйкес қарыз алушының және қоса қарыз алушының (бар болса) кредит төлеуге қабілеттілігін бағалауды жүзеге асырады.
Банк ипотекалық тұрғын үй қарызын беру туралы шешімді өзінің ішкі құжаттарына сәйкес қабылдайды.
Банк пен қарыз алушы арасында жасасатын ипотекалық тұрғын үй қарызы шарты Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес келуге және банктің операторға ипотекалық тұрғын үй қарызы шарты бойынша талап ету құқықтарын беру мүмкіндігі туралы талаптарды, сондай-ақ қарыз алушының ипотекалық тұрғын үй қарызы жөніндегі ақпаратты, оның ішінде банктік және өзге де заңмен қорғалатын құпияға жататын ақпаратты операторға беруге келісімін алуға тиіс.
Ипотекалық тұрғын үй қарызы шартында көрсетілген сыйақының жылдық тиімді мөлшерлемесінің (СЖТМ) мөлшері ипотекалық тұрғын үй қарызы бойынша жылдық номиналды мөлшерлемеден ерекшеленуі мүмкін, себебі СЖТМ банк үшін қарыз құнының есептік шамасы болып табылады, ал қарыз алушы төлемдерді қарыз бойынша сыйақының номиналды мөлшерлемесі шегінде ғана жүзеге асыратын болады.
Оператор бағдарламаның талаптарына сәйкес келетін ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын иеленетін болады.
2018-2022 жылдар ішінде банктерден бағдарлама бойынша берілген ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын иеленудің индикативтік көлемі кемінде 1 трлн теңгені құрайды.
Банктерден ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын сатып алудың индикативтік көлемдері 2018 жылы 100 млрд теңге, 2019 жылы 150 млрд теңге, 2020 жылы 200 млрд теңге, 2021 жылы 250 млрд теңге, ал 2022 жылы 300 млрд теңге болады.
Ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын сату үшін банк оператормен бағдарламаны іске асыру туралы келісім жасауы тиіс, ол мыналарды:
1) Ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын иеленудің негізгі талаптарын;
2) Банктің сатуға ұсынатын талап ету құқықтарының тізілімін қалыптастыру тәртібі мен кезеңділігін;
3) Талап ету құқықтарын беру шартын, талап ету құқықтарын сенімгерлік басқару шартын жасасқан кезде оператор мен банк арасындағы өзара іс-қимыл жасау тәртібін;
4) Кредиттік досьенің сақталуы үшін банктің міндеттемелері мен жауапкершілігін және оператордың ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын банкке сенімгерлік басқаруға беру туралы талабын;
5) Оператордың кредиттік досьенің бағдарламаның талаптарына сәйкестігін тексеру құқығы мен тәртібін;
6) Оператор бағдарламаның талаптарына және оператордың ішкі құжаттарына сәйкессіздікті анықтаған ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын кері сатып алу бойынша банктің міндеттемесі мен жауапкершілігін;
7) Негізгі борышты және (немесе) сыйақы төлеу мерзімі күнтізбелік 90 (тоқсан) күннен аса мерзімге кешіктірілген ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын кері сатып алу бойынша банктің міндеттемесі мен жауапкершілігін;
8) Банктің ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын кері сатып алуды жүзеге асыру талаптарын, тәртібі мен мерзімдерін;
9) Өзге талаптарды қамтуы тиіс.
Оператор ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша талап ету құқықтарын банктен пулдардың түсуіне қарай, бірақ он жұмыс күні ішінде бір реттен жиі емес сатып алатын болады.
Бағдарламаның негізгі шарттары: жылдық 7% мөлшерлемесі, бастапқы жарна – 20%, несие мерзімі – 25 жылға дейін. Ал, қарыз бергені және қызмет көрсеткені үшін банктің комиссиялар алуына тыйым салынады.
Толық ақпарат алу үшін +7 (727) 227-20-25 телефон нөміріне хабарласыңыз!

Тобықтай түйін: Баспана мәселесін байыппен шешу үшін мемлекет тарапынан қабылданған бағдарламалар жетерлік. Соның ішінде «7-20-25» мемлекеттік бағдарламасын айтуға болады. Аталмыш бағдарлама іске асырыла бастады. Енді мыңдаған тұрғын қоныс тойын тойлап, мыңдаған отбасының тұрмысы түзелуге тиіс. Ендеше, биылғы жылы қарқынды басталғалы тұрған «7-20-25» бағдарламасының арты сиырқұйымшақталып кетпесе, елдегі ағайынның, әсіресе, жас отбасылардың бас ауруына айналған баспана мәселесі оңалады.

Жанар ДӘУЛЕТҚЫЗЫ, «Qazaq» газеті