1917 жылдың көктемінен бастап күшіне енген астық монополиясы шаруалардың азық-түлік өндірісін тұтыну деңгейіне дейін қысқартуға алып келді. 1919-1921 жылдар аралығында азық-түлік тапшылығы шамадан тыс артып, ашаршылықтың себептері аз болмаған. Салдарынан шаруалар егін егу үшін тұқым мен қажетті азық-түліктерден айырылды. Егістік алқаптар мен астық жинау жұмыстары одан әрі қысқарды. Қазақ ауылдарының қаңырап бос қалуы кеңес үкіметінің аграрлық саясатының салдарынан қазақтардың қолдарындағы малды әскер пайдасына жаппай тартып алулары және осындай жүгенсіздіктердің ақтар тарапынан да орын алулары қазақ халқын үлкен шығынға ұшыратты.
Сондай-ақ, табиғи құрғақшылықтың нәтижесінде егіннің шықпай қалуы, қыстың ерте түсуі, шөптің жетіспеуі, малдың қырылуы, сүзек, тырысқақ, оба, цинга және т.б. жұқпалы аурулардың таралуы ол аздай, елге жұт әкелуінің нәтижесінде орын алған ұлы қасірет ашаршылық пен қазақтарды қырғынға және босқыншылыққа ұшыратты. Ашаршылықтан аман қалған халық жаппай үдере Қытайға, Иранға, Ауғанстанға және көрші кеңестік республикаларға жан-жаққа бас сауғалап босып, бытырап кетті. Қазақстанның өз ішінде қоныс аударып, бас сауғалаған босқындар үздіксіз орын ауыстырумен болды.
Қазақстан өз кезегінде аштықтан зардап шегіп жатқан уақытта, көршілес мемлекеттерден және Қытайдан ашаршылықтан қашқан босқындар легі келе бастады. Жергілікті ресурстарға бәсекелестік туғызып, халықтың санының күрт азаюына және босқындардың келуі өз кезегінде, ашаршылықтың таралуын және өлім-жітімнің артуын тудырды.
Жетісу облысының мемлекеттік архивінде, Түркістан АССР, Семиречья (1922 жылдан бастап Жетісу) облысы, Лепсі қ., Қытайдан келген босқындарды орналастыру жөніндегі Түркістан Орталық Атқару комитетінің Лепсі уездік комиссиясының құжаттарында әр түрлі анықтамалар мен хаттамаларда Жетісудың шекаралық уездерінде босқындар жөніндегі ерекше комиссия құрылып, толықтырылған нұсқаулық аясында жұмыс істеген Жетісу революциялық комитетінің бұйрықтары, ерекше комиссиясының баяндамасы, қырғыз (қазақ) босқындарын орналастыру туралы мәлімдемелер мен хат алмасулары сақталған.
РСФСР Лепсі қаласының маңындағы болыстық революциялық комитеті №153 1921 ж. 21 қаңтар.
Шебиннің алдын-ала ескертуіне: мен, Еңбек департаментінен 1921 жылғы 12 қаңтардағы №107 бұйрығымен қандай адамдарды босқын деп санау керектігін және Дальный немесе Лепсі ауылының азаматтарын ескере отырып, мұндағыларды зардап шектірмей, мүлкінен айырылмай өз жерлеріне оралуы үшін кімді тіркеу керектігі туралы нақты түсініктеме беруін сұраймын деген жазбасында Сидоровтың қолы қойылған. [751 қ. 1 т. 1б. 4 іc. 69 б.]
21 қаңтар 1921 ж. Лепсі қ.
1920 жылдардың басында Қытайда ішкі қақтығыстар жалғасып, халықтың бір бөлігі, соның ішінде этникалық қазақтарды басқа аймақтарда тұрақты жағдай іздеуге итермеледі.
1920 жылы Қытайдан, әсіресе Жетісу ауданына келген босқындарды есепке алу үшін арнайы босқындар жөніндегі ерекше комиссия құрылды.
ТЫҢДАЛДЫ:
Қытайдан келген он екі контрабандистің: Бейсембайдың, Сурановтың, Ыбырай Копчиловтың және басқалардың сотталуы туралы № 37 іс.
ШЕШІЛДІ:
Тәркіленген тауарлар мен малдар иелеріне қайтарылсын, ал айыпталушылар Бейсембай Сұрапов, Ыбырай Кончилов, Нұрмұхамет Исмаилов, Байболат Дүйсенов, Қажахмет Тұруспеков, Чирубек Наймалов, Бисеке Құнөстепов, Тыныбай Қарабайұлы, Қарнай Кейчелинов пен Садық Джаназаров қол қоюдан босатылып, ақталды деп есептелсін деген тергеушінің қаулысы бекітілген.
Төраға П.П. Корешков мүшелері: Жедел бөлімінің меңгерушісі С.Баранов, хатшы Нежданов. Түпнұсқасымен дұрыс. Іс жүргізуші. [99 б.]
Архивте сақталған құжаттардың негізінен аш адам санының өсуіне уездерге Ресей мен аймақтың түрлі аудандарынан келген босқындар да себеп болғанын байқауға болады. Лепсі уездінің төңкеріске (революцияға), алыпсатарлыққа және қызметтік қылмысқа қарсы күрес жөніндегі төтенше жағдайлар комиссиясының Алқа отырысының № 2 хаттамасынан үзінді.
Степановский болысының Чербақты ауылында астық жинау науқанынан кейін келген 234 босқын отбасы бар. Бірінші мәселе – азық-түлік. Қазіргі уақытта босқындардың көпшілігінде нан жоқ. Босқындар көбінесе көлден балық аулап күн көреді, бұл қазынашылық табысының 40%-ын құрайды. Екіншіден, қысқы лагерьлер жетіспейді, нәтижесінде бір ауылда үш-төрт отбасы тұрады. Барлық тіректер қиратылып, өртенді делінген.
1) Көктемнің келуімен егістік жерлерге тұқым себу қажет, ал халықта себетін тұқымда, ауыл шаруашылық құралдары да жоқ.
2) Қазіргі уақытта мал азығының жетіспеушілігінен жануарлар аштықтан арып, жұмыс істей алмайды.
3) Киімге шұғыл қажеттілік бар; көпшілік қой терісін жамылғы ретінде пайдаланады. Чербақты ауылдық революциялық комитетінің төрағасы Джортулов, 1921 жылғы 6 ақпан, №89 [106 б.]
Осы кезеңде Кеңес үкіметі босқындарға қатысты оларды есепке алу мен орналастыруды ұйымдастыруға талпыныстар жасады, бұл процесті реттеуге тырысты, қоныс аударушыларды толыққанды қолдау үшін ресурстар әрдайым жеткіліксіз болды.
РСФСР Босқындар істері жөніндегі уездік арнайы комиссия, 1921 жылғы 15 ақпан, Сарықұм.
Осы мандаттың иесі А.Бадықов Ақ ауылындағы Знаменский болысындағы арнайы комиссияға босқындарды тіркеу және оларға қызмет көрсету жөніндегі қызметкер ретінде тағайындалады. Барлық кеңестік мекемелерден, саяси ұйымдардан және барлық мүдделі лауазымды тұлғалардан жолдас Бадықовқа оның болашақ міндеттерін тез орындауын қамтамасыз ету үшін барлық жағынан құқықтық көмек көрсету сұралады.
Бадықов жолдас осы арқылы бірінші кезекте азаматтық және пошталық жылқыларды және № 25 дана мылтық алып жүру құқығына ие болады.
Қазақ кеңестік мөрі өзіммен бірге болмағаны үшін қол қойып куәландырамын.
Лепсі уезінің босқындарды орналастыру жөніндегі түрік арнайы комиссиясының мүшелері. [118 б.]
РСФСР Лепсі (УКОМБЕЖ) уездік босқындар жөніндегі комитеті № 698 1921 ж. 31 мамыр.
Облыстық чека экспедициялық үштігі, облыстық комитет, облыстық революциялық комитет.
Мал шаруашылығымен айналысатын қырғыз (қазақ) босқындарына мал шаруашылығы фермаларын құру үшін көлікпен қамтамасыз етудің шұғыл қажеттілігін ескере отырып, Сізден мүлік тәркіленгеннен кейін алған түйелерді, жылқыларды және ірі қара малды бізге қайтарып беруіңізді сұраймыз.
Уездік босқындар комитетінің төрағасы Кудербеков.
Хатшы (қолы) … [188 б.]
Жауынгерлік жазба
Алматы
Қырғыз (қазақ) кедейлері мен Батрактарының бірінші съезіне, Лепсі уездік босқындар комитеті барлық қырғыз (қазақ) кедейлері босқындары атынан қаналған қырғыз (қазақ) бұқарасының бірінші съезімен шын жүректен құттықтайды және бұл съездің, әсіресе шалғай Лепсі уезінде байлардың, монахтардың және отарлаушылардың қырғыз кедейлерін осы уақытқа дейін қайталанып келе жатқан қанауына біржолата нүкте қоятынына үміттенеді. Ақыры жарық көрген қырғыз (қазақ) кедейлерінің өмірі ұзақ болсын.
Уездік босқындар комитеті төрағасы Кудербеков. Хамитов. [189 б.]
РСФСР Лепсі (УездКОМБЕЖ) уездік босқындар комитеті 1921 жыл маусым № 403 Лепсі қаласы.
Облыстық комитет, облыстық революциялық комитет және облыстық Чека экспедициялық үштігінің төрағасы Грабовский мен Телтаев жолдастарға: Сіздердің Алматыға кетулеріңізге байланысты, босқындарға бидай, мал және заттай көмек көрсеткендеріңіз үшін, сондай-ақ № 6 бұйрығымен және басқа да ережелер үшін Уездік босқындар комитеті шынайы алғысын білдіруде үнсіз қала алмады.
Сіздердің орныңызға келгендер әрекеттеріңіз туралы хабардар болатынына және қырғыз (қазақ) кедейлерін қоныстандыру бойынша жауынгерлік миссиямен айналысатын біздің мекемеге қажетті көмек көрсетуден бас тартпайды деп үміттенеміз.
Сапарларыңыз сәтті болсын, құрметті жолдастар!
Уездік босқындар комитеті төрағасы Кудербеков.
Уездік босқындар комитетінің орынбасары Хамитов.
Хатшының (қолы қойылған)… [193 б.]
РСФСР Қырғыз (қазақ) кедейлері мен батырақтары одағының Лепсі уездік қалалық бюросы 15 қыркүйек 1921 ж. Лепсі қаласы.
Лепсі уездік босқындар ісі жөніндегі комитеті
Босқындар үшін қырғыз (қазақ) кедейлері мен еңбекшілеріне 20 жұп етік немесе былғары, 5 пуд сабын мен сіріңке жіберуді сұраймын.
Уездік қалалық бюро төрағасы (қолы) …
Хатшы мүшесі (қолы) … [273 б.]
1921 жылдың күзіне қарай ішкі саяси қайшылықтардың өрістеуі жағдайында босқындар жөніндегі ерекше комиссия таратылып, оның құзыреті Жетісу облревкомы жанынан құрылған реэвакуциямен айналыстын бөлімге берілді.
Жетісу облыстық атқару комитетінің, уездік, қалалық ревкомның, аштыққа қарсы күрес жөніндегі комиссияның ауыл шаруашылығы саласынан таза мал шаруашылықтарын, ашаршылық зардаптарын жою, қалалардың санитарлық жай-күйі туралы, қоғамдарды тіркеу тәртібі және оларды съездерге шақыруға рұқсат беру туралы қаулылары, циркулярлары, нұсқаулықтары, өкімдері және реформа жүргізу бойынша алмасқан хаттарының көшірмесінде жазылған.
Кейбір елді мекенде нәубет кесірінен халық күйзеліске түсіп, түгелдей дерлік зардап шеккен, яғни не аштан өлген, не бастары ауған жаққа босып кеткен.
ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН
Қытайдан қоныс аударушылардың негізгі толқыны 1916 жылы ұлт-азаттық көтерілісі басылғаннан кейін көптеген қазақтар қуғын-сүргіннен құтылу үшін Қытайға қашқан кездегі салдарымен байланысты болды. Алайда, 1920-1921 жылдары осы босқындардың бір бөлігінің Қазақстанға оралуы, сондай-ақ саяси және экономикалық қиындықтарға байланысты Қытайдан жаңа топтардың келу жағдайлары тіркелді. 1921 жылдың күзіне қарай Түркістан АССР құрамындағы Жетісу губернияларындағы уезд тұрғындары қатты аштыққа ұшырады.
Лаура ӘНУАРХАНҚЫЗЫ,
Жетісу облысының мемлекеттік архиві
коммуналдық мемлекеттік мекемесі,
ҚР Ұлттық архив қоры құжаттарын пайдалану
және ғылыми-анықтамалық аппарат бөлімінің
бөлім басшысы
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ
- ЖОМА 751 қор, 1 тізімдеме, 1бума, 4 іc, 69 бет.
- ЖОМА 751 қ. 1 т. 1 б. 4 іс. 99 б.
- ЖОМА 751 қ. 1 т. 1 б. 4 іс. 106 б.
- ЖОМА 751 қ. 1 т. 1 б. 4 іс. 118 б.
- ЖОМА 751 қ. 1 т. 1 б. 4 іс. 188 б.
- ЖОМА 751 қ. 1 т. 1 б. 4 іс. 189 б.
- ЖОМА 751 қ. 1 т. 1 б. 4 іс. 193 б.
- ЖОМА 751 қ. 1 т. 1 б. 4 іс. 273 б.
