Балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицид жалпы әлемдік деңгейде өте өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Әсіресе, қазіргідей дамыған заманда бұл мәселе күрделене түсті. 2025 жылдың алғашқы 9 айында Қазақстанда жасөспірімдер арасында 139 суицид жағдайы тіркелген. Былтыр еліміздегі жалпы суицид саны 2024 жылмен салыстырғанда сәл төмендеді – шамамен 3,2 мың жағдай, бұл бір жыл бұрынғыдан 5,7% кем және соңғы жылдардағы ең төменгі көрсеткіш. Дегенмен, жалпы төмендеу байқалса да, балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидалды мінез-құлық әлі де күрделі мәселе болып қала береді. Кейбір аймақтарда бұл көрсеткіш жоғары. Ресми тұлғалардың мәлімдемелері бойынша, 2026 жылдың басында жастар арасындағы суицид статистикасы әлі де жоғары деңгейде, бұл қоғам мен мемлекет үшін алаңдауға тұрарлық жағдай.
13-17 жас аралығындағы балаларға қатысты 2025 жылға толық деректер әлі ресми түрде жарияланған жоқ, бірақ қолдағы мәліметтер мәселенің өзектілігін көрсетеді. Алдыңғы жылдар статистикасын талдау (2024 жылға дейін) көрсеткендей, жасөспірімдер арасындағы суицид пен оны жасау әрекеттерінің саны тұрақты түрде жоғары деңгейде, әр жыл сайын кейбір өзгерістер байқалса да, алаңдатарлық болып қала береді.
Мектептер мен колледждерде жасөспірімдер арасында дағдарыстық жағдайлардың алдын алу және қауіпсіз оқу ортасын қалыптастыруға бағытталған іс-шаралар жалғасуда. Кешенді профилактикалық жұмыс буллингке қарсы күрес, зорлық-зомбылықты ерте анықтау және балаларға психологиялық қолдау көрсету сияқты мәселелерді қамтиды.
2025 жылдың қыркүйегінен бастап орта және техникалық білім беру ұйымдарында халықаралық тәжірибені ескере отырып әзірленген «ДосболLIKE» антибуллинг бағдарламасы енгізілді. Бағдарламаны сынақтан өткізу нәтижесінде мектептегі қысым мен қорқыту деңгейінің төмендеуі байқалды, бұл оқушылардың психологиялық әл-ауқатын нығайтудағы негізгі факторлардың бірі болды.
Қауіп-қатердің алдын алудың маңызды бағыты – балаларға қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру. «Адал азамат» бағдарламасы аясында заңға бағынатын азаматтарды тәрбиелеуге бағытталған, мектептер мен колледждерде қауіпсіздік сабақтары өткізіледі. Оқу жылы басталғаннан бері 1,4 миллион сабақ ұйымдастырылып, жасөспірімдерге потенциалды қауіпті жағдайларда әрекет ету жолдары үйретіліп, көмекке жедел жүгіну дағдылары қалыптасуда.
Сонымен қатар, буллинг пен зорлық-зомбылықты ерте анықтау алгоритмі бекітілген. Оны қолдану мемлекеттік органдар мен балалар құқықтарын қорғаушының фактілерге жедел араласуына мүмкіндік берді. Нәтижесінде, шамамен 3 мың жасөспірім кешенді қолдау алды, оларға қажетті психологиялық, ұйымдастырушылық және құқықтық көмек көрсетілді.
Балалардың құқықтарын қорғауда қосымша құрал ретінде 111 мемлекеттік контакт-орталығы жұмыс істейді, ол отбасы және жасөспірімдердің қауіпсіздігі мәселелеріне маманданған. 2025 жылдың ішінде орталықтың мамандары кеңес немесе көмек сұрап жүгінген 119 150 балаға құқықтық, ұйымдастырушылық және психологиялық қолдау көрсетті.
Балалардың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған кешенді тәсіл – буллингке қарсы профилактика, өмірге төзімділік дағдыларын дамыту және уақытылы көмекке қол жеткізуді қамтиды. Бұл шаралардың жүйелі дамуы жасөспірімдер арасында дағдарыстық жағдайлардың алдын алуға және олардың қауіпсіз, толыққанды дамуы үшін қолайлы ортаны қалыптастыруға бағытталған.
Қазақстандағы жасөспірімдер мен балалар арасындағы суицид – бұл тек жеке трагедия ғана емес, сонымен қатар қоғамның, мектептің, отбасының және әлеуметтік орта жағдайының көрсеткіші. Өкінішке қарай, соңғы жылдары елімізде жасөспірімдер арасындағы өзіне-өзі қол жұмсау жағдайлары бірнеше факторға байланысты өсу немесе тұрақты жоғары деңгейде сақталып келеді.
Алдымен, психологиялық себептерді атап өту қажет. Жасөспірімдік кезеңі – эмоциялық тұрақсыздық, ішкі қайшылық пен өзін-өзі бағалаудың төмендеуі байқалатын уақыт. Кейде балалар өмірлік қиындықтармен немесе өзіне деген сенімсіздікпен өзін жалғыз сезінеді. Мұндай жағдайда қолдаудың болмауы, ата-ана мен достардың назарынан тыс қалу, мектептегі буллинг сияқты мәселелер психологиялық ауыртпалықты күшейтеді.
Отбасылық факторлар да маңызды рөл атқарады. Ата-анасының назары жоқ немесе қақтығысқа толы ортада өсетін балалар өздерін бағаланбаған сезінуі мүмкін. Мұндай жағдайларда балалар сырттан қолдау іздеп, кейде өмірлік қиындықтарды шешудің деструктивті жолына – суицидке баруы ықтимал.
Жасөспірімдер мен балалар арасындағы суицидтің алдын алу – бұл тек психологиялық көмек көрсету ғана емес, сонымен қатар отбасы, мектеп және қоғамның бірігіп, тұрақты қолдау жүйесін қалыптастыруы. Егер әр деңгейде кешенді шаралар қабылданса, балалардың өміріне қауіп төндіретін дағдарыстық жағдайлар азайып, олар қауіпсіз әрі толыққанды дамитын ортада өседі.
Нұрлайым ЖАҚЫПҚЫЗЫ
