Алатаудың төрінде әуелеген әуен, Алматының рухани ордасында шырқалған ән кеші ұлттың үніне, тарихтың тынысына айналды. Дәстүр мен тағылым тоғысқан рухани шарада қазақтың асыл өнері қайта жаңғырып, әрбір тыңдарман жүрегіне сәуле құйды. Бұл уақыт пен өнер үндескен, өткен мен бүгін сабақтасқан тағылымды сәт еді.
Ұлт руханиятына тағзым еткен тағылымы терең, тағдыры тұтас бір дәуірмен сабақтас кеш өтті. Қапез Байғабылұлының 130 жылдық мерейтойына арналған «Бұлбұл құстай сайраған…» атты дәріс-концерт – тек бір өнер кеші емес, ол – ұлттың үнін жаңғыртқан, өткен мен бүгінді жалғаған рухани көпір іспетті болды.
Кеш Әуезов үйі ғылыми-мәдени орталығында, Р. Бердібаев атындағы Халық университеті аясында ұйымдастырылып, қазақтың дәстүрлі ән өнеріне шынайы құрметтің айғағын айқын көрсетті. Ұлт өнерінің тамырына бойлап, тереңіне үңілген бұл жиынның басты мақсаты – Қапез мұрасын ғылыми тұрғыдан зерделеп қана қоймай, оның қазақ ән әлеміндегі биік орнын айқындау, тарихи-мәдени сабақтастықты ұрпақ санасына сіңіру болды. Сахна төрінде айтылған әрбір ән, әрбір әуен – өткеннің үні, бабалардың аманаты секілді жүрекке жетті. Қапез мұрасынан шырқалған әндер мен халық қазынасынан таңдалған жауһар туындылар тыңдарманды терең ойға жетелеп, ұлттық өнердің мәңгілік екенін тағы бір дәлелдеді.
Кеш барысында зиялы қауым өкілдері – Кенжехан Матыжанов, Сағатбек Медеубекұлы, Рамазан Стамғазы, Тілеулес Құрманғалиев сынды тұлғалар Қапез Байғабылұлының өмірі мен шығармашылығына терең талдау жасап, оның өнердегі орны мен болмысын жан-жақты ашып көрсетті. Олардың ойлы пікірлері мен ғылыми тұжырымдары кештің мазмұнын байытып, маңызын арттыра түсті. Кеш шымылдығы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы Кенжехан Матыжановтың тағылымды сөзімен түрілді. Ғалымның парасатты пайымы Қапез мұрасының мәнін тереңнен қозғап, оның қазақ руханиятындағы биік орынын айқындай түсті. Әрбір айтылған ой – тарихтың қатпарынан жеткен үн секілді салмақты да салиқалы естілді. Ал Сағатбек Медеубекұлы, Қапез өнерінің тамырына үңіліп, ән мен дәстүрдің сабақтастығын зерделі сөзбен өрнектеді. Оның ой толғауы тыңдарман санасында көмескі тартқан көп дүниені қайта тірілткендей әсер қалдырды.
– Қапез Байғабылұлы – қазақтың ән өнеріндегі дара тұлғалардың бірі. Оның әрбір әні – халықтың жан дүниесінен өрілген шежіре, ұлттың ішкі үні. Біз бүгін сол асыл мұрамен қайта қауышып отырмыз. Бұл – жай ғана еске алу емес, бұл – рухпен тілдесу, өткенмен үн қатысу. Қапездің әндерін тыңдағанда, сіз тек әуен естімейсіз, сіз тұтас бір дәуірдің тынысын сезесіз. Оның шығармаларында қазақтың мұңы да, қуанышы да, тағдыры да қатар өріліп жатыр. Сондықтан Қапез мұрасы – зерттелетін дүние ғана емес, ол – ұрпақтан ұрпаққа жететін рухани аманат. Бүгінгі кеш – сол аманатқа деген адалдықтың көрінісі. Осындай игі шаралар арқылы біз ұлттық өнеріміздің тамырын тереңдетіп, келер буынның санасына сәуле құя аламыз, – деді Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы Кенжехан Ісләмжанұлы.
Кештің шынайы шарықтау шегі – сахна төрінде қалықтаған дәстүрлі әндердің тылсым қуатымен айқындалды. Қапез Байғабылұлының «Дүние-ау», «Меркі», «Айхай», «Қоштасу» секілді жүрек қылын шертетін терең туындылары, сондай-ақ халық композиторларының саф өнері бірінен соң бірі өріліп, зал ішін өзгеше бір рухани кеңістікке айналдырды. Әр әуен – ғасырлар қойнауынан жеткен үн, әр сөз – ұлт жадында жаңғырып тұрған мәңгілік мөр секілді сезілді. Әндер тек орындалып қойған жоқ, олар сол сәтте қайта туғандай, қайта тірілгендей әсер қалдырды. Домбыраның күмбірі мен әншінің үні астасқан тұста уақыттың өзі тоқтап қалғандай күй кештірді. Тыңдарман жүрегімен тыңдап, көңілімен қабылдады. Сол бір сәттерде ән – жай әуен емес, халықтың тағдырына айналып, үнсіз сөйлеп, көзге көрінбес толқынмен жан дүниені тербеп өтті. Бұл – өнердің құдіреті еді. Бұл Қапез мұрасының мәңгілік тынысы еді.
– Көдек Байшығанұлының шығармашылық әлемі – қазақтың көне сарын мен жаңа лепті тоғыстырған рухани көпір іспетті. Оның әндерінен халықтың жүрек үні, даланың кең тынысы, замана зары мен арман-аңсары қатар естіледі. Көдек шығармашылығын зерттеу – өткенді тану ғана емес, бүгінгі ұрпақтың рухын түлету жолы, – деп пікір білдірді фольклортанушы-ғалым, филология ғылымдарының кандидаты Сағатбек Медеубекұлы.
Мәселен, «Дүние-ау» әнін Рамазан Стамғазының орындауында тыңдау – уақытпен тілдескенмен тең әсер сыйлады. Қоңыр дауысқа қонған мұң мен үміт, сағыныш пен сабыр тыңдарманды терең ойдың тұңғиығына жетеледі. Ал Шалтабай Алпарұлының «Шалтабайдың әні» Ербақ Құрметжанұлының үнімен жаңаша тыныс алып, қазақы болмыстың бояуын айқын аңғартты. Әндердің иірімі – еркін даланың лебі, кең тыныстың белгісіндей сезілді. Құланаян Құлманбеттің «Шабданға айтқаны» туындысын Тілеулес Құрманғалиев ерекше шеберлікпен жеткізіп, тарих пен тағдырды астастырған терең дүние ұсынды. Оның орындауындағы әрбір дыбыс өткен ғасырдың үнін бүгінге әкелгендей әсер қалдырды. Асан ақын Барманбекұлының «Заманның түрі» шығармасы Барлыбай Нұралының орындауында жаңа реңкке ие болып, уақыт пен адам тағдырын астастырған ойлы туынды ретінде қабылданды. Бөлтірік Атыханұлының «Ел жарыла көшкенде» әні тағы да Тілеулес Құрманғалиевдың үнімен көмкеріліп, ел басынан өткен қилы кезеңдердің көркем шежіресін көз алдыңа әкелді. Жақыпберді Солтанбекұлының «Жақыпбердінің әні» Рамазан Стамғазының орындауында сырлы әуенге айналып, жүрекке нәзік сезім ұялатты. Ал Рыскелді Сауданұлының «Күлімханға» әнін Салтанат Амантұр ерекше нәзіктікпен жеткізіп, әннің лирикалық табиғатын бар болмысымен ашып берді.
Кеш соңында Кенжехан Матыжанов дәстүрлі өнерді ұлықтауға үлес қосқан өнерпаздарға алғыс білдіріп, олардың еңбегіне жоғары баға берді. Бұл өнерге көрсетілген құрметтің, руханиятқа деген адалдықтың айқын көрінісі еді. «Бұлбұл құстай сайраған» атты бұл кеш ұлт жадын жаңғыртқан, өнердің өміршеңдігін дәлелдеген рухани серпіліс болды. Осындай тағылымды басқосулар арқылы халықтың төл өнері жаңғырып, жас ұрпақтың жүрегіне ұлттық құндылықтың шырағы жағылады. Қазақтың дәстүрлі әні – мәңгілік. Ал оны ұлықтаған мұндай кештер – сол мәңгіліктің мәуелі бір сәті.
Индира БІРЖАНСАЛ
