Қазақстанның қазіргі саяси жаңғыру кезеңі халық өкілдігі институттарын нығайтуға, бюрократиялық шығындарды азайтуға және заң шығару ісінің тиімділігін арттыруға бағытталып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, Парламенттің бірпалаталы үлгіге көшу бастамасы заңды түрде кең қоғамдық пікірталас туғызды.
Бұл тек құрылымдық өзгеріс емес екенін атап өткен жөн. Мұнда түбегейлі мәселе тұр: болашақта Парламент шешім қабылдау тиімділігін халық алдындағы нақты жауапкершілікпен қалай үйлестіре алады?
Халықаралық тәжірибе
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, бірпалаталы парламенттік жүйе демократиясы орныққан бірқатар елдерде сәтті жұмыс істеп келеді. Мәселен, Финляндия, Швеция, Дания, Венгрия, Португалия сияқты мемлекеттерде бұл модель өзінің тиімділігін дәлелдеді.
Бұл елдердің тәжірибесі көрсеткендей, егер партиялық бәсекелестік жүйесі дұрыс құрылып, депутаттардың есеп беру рәсімдері ашық жүргізілсе, бірпалаталы құрылым биліктің заңдылығы мен тиімділігін арттыра алады.
Қазақстан үшін мұндай тәжірибені ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып бейімдеу маңызды. Біз үшін кең байтақ аумақ, өңірлік алуандық және тарихи қалыптасқан көпдеңгейлі өкілдік жүйесі – назарға алынуы тиіс негізгі факторлар.
Партиялық тізімдер және өңірлік жауапкершілік
Жаңа Парламент сайлауы партиялық тізімдер арқылы өтетіні белгілі. Алайда модельдің табысты жүзеге асуы үшін аса маңызды талаптың бірі – әрбір депутатты нақты сайлау округіне міндетті түрде бекіту.
Яғни, өңірлерден қанша үміткер Парламентке өтсе де, олардың барлығы елдің 20 аймағына теңдей бөлініп, әр округ өз «депутатымен» қамтамасыз етілуі тиіс.
Бұл шешім бірнеше мәселені қатар шешеді:
• Өңірлік тепе-теңдік. Әр облыс пен ірі қала өз депутатын иеленіп, халықпен тікелей байланысқа ие болады.
• Жеке жауапкершілік. Партиялық тізім арқылы сайланған депутат тек партия алдындағы ғана емес, өз өңіріндегі нақты сайлаушылар алдындағы міндетін де сезінеді.
• Ашықтық пен сенім. Халық қай округтің мәселесі бойынша қай депутатқа жүгінетінін анық білгендіктен, Парламент институтына деген сенім артады.
Осылайша, партиялық тізімдер «бейтарап механизмнен» шығып, нақты халықтық бақылаудың пәрменді құралына айналады.
Халық алдындағы есеп беру мәдениеті
Бірпалаталы Парламент депутаттардан жаңа деңгейдегі жауапкершілікті талап етеді. Бұл жағдайда басты қағида – үздіксіз есеп беру.
Мұндай мәдениет мынадай құралдар арқылы қалыптасады:
• өңірлерде тұрақты кездесулер өткізу;
• қоғамдық тыңдаулар ұйымдастыру;
• цифрлық платформалар арқылы петициялар мен кері байланысты дамыту;
• сайлаушылар аманаттарының орындалуы жөнінде ашық есеп беру.
Бұл тәсілдер саяси мәдениетті жаңа сатыға көтеріп, билік пен қоғам арасындағы сенімді нығайтады.
«Жаңа Қазақстан» үшін стратегиялық маңызы
Бірпалаталы Парламент құру – қысқарту үшін қысқарту емес, халыққа жақын жаңа жауапкершілік архитектурасын қалыптастыру. Бұл – мемлекет үшін басқарудың тиімді жүйесі, ал халық үшін заң шығару процесіне тікелей ықпал етудің пәрменді құралы.
Жаңа модель мынадай басымдықтарды қамтамасыз етеді:
• заңнаманың сапасын арттыру және қайталанатын рәсімдерді қысқарту;
• көппартиялықты дамыту және шынайы саяси бәсекелестікті күшейту;
• өңірлік мүдделерді әділ қорғау;
• депутат пен нақты округ арасындағы тікелей байланысты бекіту.
Қорытынды
Бірпалаталы Парламент – Қазақстандағы саяси эволюцияның маңызды қадамы. Оның басты миссиясы – Парламентті халықтың шынайы өкілдік органына айналдыру.
Бұл жағдайда әр депутат партия алдындағы ғана емес, өзінің аймағы мен сайлаушылары алдындағы жауапкершілігін де толық сезінуі тиіс.
Осылайша, жаңа модель қоғамның ішкі сұраныстарына да, халықаралық демократиялық стандарттарға да сай келеді. Бұл – «Жаңа Қазақстанның» берік іргетасы, онда халықтың дауысы мемлекеттік биліктің ең басты қайнар көзі мен күші болып қала береді.
Нұғманов Амангелді Шайхоллаұлы, Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты
