Әр халықтың рухани өрісі мен дамуының бағытын айқындайтын ішкі күші бар – ол құндылықтар жүйесі. Құндылықтар қоғамның идеологиялық емес, адамдық координаттарын анықтайды: біз нені қадірлейміз, неге сенеміз, не үшін өмір сүреміз?!
Қазақстан тәуелсіздік алған сәттен бастап, қоғамның бұл рухани өлшемі түбегейлі өзгерістерден өтті. Кеңестік кезеңдегі ұжымшылдық, ортақ мүдде мен идеологиялық бағдардың орнына еркіндік, дербес таңдау, жауапкершілік, бәсекеге қабілеттілік сияқты жаңа түсініктер келді. Дегенмен, қазақ қоғамы өз рухани тамырынан ажыраған жоқ – дәстүрлі сыйластық, мейірім, адалдық, туған жерге сүйіспеншілік, ата-анаға құрмет сияқты құндылықтар ұлт болмысының іргетасы ретінде сақталды.
Осы рухани эволюцияны ғылыми тұрғыдан зерделеу мақсатында І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінде ҚР ҒЖБМ бағдарламалық нысаналы қаржыландыру аясында «Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақстандық қоғамның құндылық бағдарларының эволюциясы және трансформациясы» атты кешенді зерттеу жобасы жүзеге асырылып жатыр. Бұл – Қазақстандағы қоғамдық сананы жаңғырту процестерін жүйелі түрде талдайтын бірегей ғылыми бастама.
Бағдарламаның басты мақсаты – тәуелсіздік кезеңіндегі қазақстандық қоғамның құндылық бағдарларының динамикасы мен трансформациясын кешенді зерттеу және қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру. Бұл – жай ғана ғылыми жоба емес, елдің рухани даму траекториясын анықтайтын ұлттық интеллектуалды бағдарлама. Зерттеу жұмыстары Қазақстан қоғамының соңғы отыз жылдағы рухани өзгерісін – яғни, тәуелсіздікпен бірге келген құндылықтық бетбұрысты ғылыми дәлдікпен талдауға бағытталған.
Бағдарламаның ерекшелігі – оның уақыт кеңдігі мен кешенді әдіснамасында. Зерттеу тобы 1995 жылдан 2025 жылға дейінгі аралықты қамтитын деректерді жинап, талдап отыр. Бұл – бір ұрпақтың дүниетанымдық эволюциясын бақылауға мүмкіндік беретін сирек ғылыми жоба. Басқаша айтқанда, бағдарлама тәуелсіздік кезеңін тек саяси немесе экономикалық тұрғыдан емес, адамның санасы мен қоғамның рухани мәдениеті тұрғысынан қарастырады.
Бағдарлама «Рухани жаңғыру» идеясымен тікелей сабақтас. Өйткені, «Рухани жаңғыру» – идеологиялық бастама ғана емес, құндылықтар жүйесін қайта қарау және жаңа рухани парадигма қалыптастыру процесі. Осындай процестерді ғылыми тұрғыдан талдап, жүйелеп, картаға түсіру – осы бағдарламаның басты миссиясы. Зерттеу ауқымы кең, құрылымы көпқабатты.
Жоба бірнеше ірі зерттеу блогынан тұрады, олардың әрқайсысы қоғамның белгілі бір қырын ашады:
- Социологиялық зерттеулер мен сауалнамалар. Бұл бағытта әртүрлі жастағы, әлеуметтік және аймақтық топтар қамтылып, олардың өмірлік құндылықтары мен басымдықтары салыстырмалы түрде талданады. Мысалы, 1990 жылдардағы қазақстандық үшін басты құндылық – тұрақтылық пен аман қалу болса, 2000 жылдары – даму мен білім, ал 2020 жылдардағы буын үшін – өзін-өзі іске асыру мен еркіндік алдыңғы қатарға шыққан. Мұндай салыстырмалы деректер қоғамның рухани температурасын анықтауға мүмкіндік береді.
- Медиадискурс талдауы. Қоғамдық пікір мен сананы қалыптастырудың басты арнасы – бұқаралық ақпарат пен әлеуметтік медиа. Сондықтан зерттеу аясында ақпараттық кеңістікте қандай ұғымдар мен құндылықтар жиі талқыланатыны, қандай бейнелер мен метафоралар халықтың санасында орныққаны жан-жақты талданады. Мысалы, «әділдік», «жауапкершілік», «бірлік», «білім» сияқты ұғымдар соңғы жылдары медиалық лексиканың негізгі бөлігіне айналып, жаңа қоғамдық дискурс тудырған.
- Форсайттық зерттеулер (KIOR 2020 және Rapid-Foresight 2025).
Бұл – зерттеудің болашаққа бағытталған бөлігі. Форсайт әдісі арқылы ғалымдар алдағы жылдары қандай құндылықтар күшейіп, қайсысы әлсірейтіні туралы болжам жасайды. Яғни, бұл жоба тек өткен мен бүгінді емес, ертеңгі қоғамдық сананың көрінісін де модельдейді. - Мәдени кодтың трансформациясы. Қазақ қоғамының мәдени коды – ғасырлар бойы жинақталған моральдық қағидалар мен дүниетанымдық бағдарлар жиынтығы. Бағдарлама осы кодтың заманауи өмірмен қалай тоғысып, қандай жаңа мағынаға ие болып жатқанын зерттейді. Мысалы, бұрынғы «үлкенге құрмет» қазір әлеуметтік этика, корпоративтік мәдениет немесе волонтерлік қозғалыстар арқылы жаңа формада көрініс тауып отыр.
- Халықаралық тәжірибені талдау. Модернизация саясаты – тек ұлттық емес, жаһандық процесс. Сондықтан бағдарламада басқа елдердің (мысалы, Оңтүстік Корея, Финляндия, Жапония) тәжірибесі талданып, олардың қоғамды рухани жаңғыртудағы тетіктері салыстырмалы тұрғыда зерттеледі. Бұл қазақстандық контексте тиімді стратегияларды анықтауға мүмкіндік береді.
Міне, осылайша бағдарлама құндылықтық диагностика мен әлеуметтік болжауды бір арнаға тоғыстырған алғашқы кешенді жоба болып отыр. Мұнда тек дерек жиналып қана қоймайды – қоғамның рухани портреті жасалады. Бұл портрет қоғамның қай тұста дамып келе жатқанын, қай салада рухани бос кеңістік бар екенін анықтап береді. Соңғы жиырма жылда Қазақстанда түрлі реформалар жүргізілді, бірақ олардың табысты болуы ең алдымен құндылықтық ортаға байланысты.
Егер қоғамда жауапкершілік пен әділдік сезімі қалыптасса, кез келген экономикалық немесе саяси бастама нәтижелі болады. Дәл осы тұрғыда бағдарлама – елдің рухани архитектурасын зерделейтін ерекше зерттеу алаңы.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, тәуелсіздік жылдары Қазақстан қоғамында тұлғалық сана айқын күшейді. Кеңестік дәуірдің ұжымшылдық парадигмасы – ортақ мүдде мен жоспарлы идеологияға негізделген жүйе – біртіндеп жеке жауапкершілік пен өзін-өзі жүзеге асыруға бағытталған жаңа парадигмамен алмасты. Бұл өзгеріс қоғамның санасындағы ең терең трансформациялардың бірі болды. Себебі, бұрынғы жүйеде адам көбіне «ортақ істің бөлшегі» ретінде қабылданды; оның табысы, көзқарасы, өмір салты да ұжым мүддесіне бағындырылды. Бірақ, тәуелсіздікпен бірге адам өз тағдырының, өз ісінің субъектісіне айналды. Жеке тұлға енді тек орындаушы емес, қоғам дамуының белсенді қатысушысы мен бағыттаушысы бола бастады. Бірақ, бұл ауысу – дәстүрден ажырау емес. Керісінше, бұл – дәстүр мен заманауилықтың табиғи тоғысы. Қазақ мәдениетінің ғасырлар бойы қалыптасқан рухани іргетасы – мейірім, ынтымақ, бауырмалдық, сыйластық, адалдық – қазіргі заманда да өз маңызын жоғалтқан жоқ. Алайда, олардың мазмұны жаңа әлеуметтік және мәдени контексте өзгеше сипат алды. Мысалы, бұрын бауырмалдық көбіне руластық, туыстық деңгейде көрінсе, қазір ол азаматтық деңгейге көтерілді. Бүгінгі жастар бір-бірін қолдауды туыстық емес, адамдық және кәсіби ынтымақтастық деңгейінде түсінеді. Мейірім мен ізгілік те енді тек тұрмыстық қатынаста емес, еріктілік, қайырымдылық және әлеуметтік жауапкершілік арқылы көрініс табуда. Сол сияқты «жеке жетістік» ұғымының да мәні өзгерді. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында бұл ұғым көбіне материалдық табыспен өлшенсе, қазір ол қоғамға пайдалы болу, рухани және интеллектуалды даму идеяларымен ұштасып отыр. Яғни, жеке жетістік енді тек өз мүддесін қорғау емес, өз әлеуетін қоғам игілігіне бағыттай білу. Бұл – жаңа буынның дүниетанымындағы маңызды бетбұрыс. Олар бәсекелес ортада өмір сүрсе де, жеке мүддені қоғамдық мүддемен үйлестірудің жолын іздейді. Сол себепті қазіргі қазақстандық жастар еркін ойлы, өзіне сенімді, сонымен қатар жауапты және әлеуметтік белсенді. Бұл – тұлғалық және азаматтық мәдениеттің қалыптасуының айқын көрінісі.Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі рухани картада екі әлем – ұлттық дәстүр мен жаһандық құндылықтар қатар өмір сүруде. Бір жағында – қазақы ізгілік пен әлеуметтік жауапкершілік, екінші жағында – инновация мен өзін-өзі жетілдіру идеясы. Міне, осы екеуінің арасындағы теңгерім мен синтез қазіргі қазақстандық бірегейліктің өзегін құрайды. Бүгінгі тұлға – әрі ұлттық, әрі ғаламдық, ол қазақ болмысын сақтай отырып, әлеммен бәсекелесуге қабілетті азамат.
Осы қабілет – тәуелсіздік дәуіріндегі тәрбиенің, білімнің және қоғамның рухани эволюциясының нәтижесі. Кең мағынада алғанда, бұл кезеңді «рухани ауысу дәуірі» деп атауға болады. Өйткені, ол тек экономикалық және саяси жаңғыру емес, адам болмысының қайта құрылу процесі. Қазақ қоғамы ұжымдық жауапкершіліктен тұлғалық жауапкершілікке өтті, бірақ адамгершілік өзегін жоғалтқан жоқ.
Бұл – рухани дамудың ең жоғары формасы.
Жетісу университетінің бұл бағдарламаға жетекшілік етуі кездейсоқ емес. Себебі, бүгінде университет елдің рухани-ғылыми орталықтарының біріне айналды. Зерттеу жобасы аясында мұнда әлеуметтану, философия, саясаттану, филология және мәдениеттану саласындағы ғалымдар бірлесе жұмыс істеуде.
Бұл – тек академиялық ынтымақтастық емес, интеллектуалды бірлестік. Әр зерттеуші қоғамның рухани келбетін өз қырынан зерттеп, нәтижесінде ортақ құндылықтар картасы жасалып жатыр. Университеттің ғылыми командасы қазіргі Қазақстан қоғамындағы рухани процестерді аймақтық ерекшелікпен қатар, ұлттық контексте қарастырып отыр. Бұл тәсілдің артықшылығы – елдің рухани өмірін жоғарыдан емес, іштен, халықтың өмір салтынан, тұрмыс мәдениетінен, тілінен, медиакеңістігінен көруінде. Жетісу университетінің зерттеу тобы қоғамдағы құндылықтық динамиканы нақты эмпирикалық деректермен, яғни сауалнамалар, тереңдетілген сұхбаттар және медиадискурс талдауы арқылы өлшеп отыр. Бұл жұмыс ғылыми дәлдік пен қоғамдық маңыздың бірлігін қамтамасыз етеді.
Тәуелсіздік жылдарындағы ең үлкен жетістік – жаңа материалдық мүмкіндіктер емес, еркін ойлайтын, рухани бай, жауапты тұлғаның қалыптасуы. Бұл тұлға өз ұлтының дәстүрін қадірлей отырып, жаңа заманның талаптарына бейімделген. Міне, осындай тұлғалардың арқасында қазақстандық қоғамның құндылық кеңістігі байып, рухани серпіліс жаңа деңгейге көтерілді.
Әбдіманап Шыңғыс Мұхтарұлы,
«Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақстандық
қоғамның құндылық бағдарларының эволюциясы және трансформациясы»
BR24993269 ҚР ҒЖБМ Бағдарламалық нысаналы қаржыландыру
жобасының аға ғылыми қызметкері
