Бүгін Қызылордада Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысуымен Ұлттық құрылтайдың V отырысы өтті. Жиынның Сыр бойында өтуі – символдық мәні терең таңдау: Президент Қызылорданың тарихи рөліне арнайы тоқталып, бұл өңірде ел болашағына қатысты маңызды шешімдер қабылданғанын атап өтті. Ұлттық құрылтайдың бұл жолғы отырысы да Еліміз үшін аса маңызды шешімдер қабвлданғанымен тарихта қалмақ.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрылған Ұлттық құрылтай аз уақыт ішінде өзінің стратегиялық миссиясын абыроймен орындап келеді. Бұл консультативтік алқалы жиын елдің бірлігі мен түбегейлі жаңғыру жолында айрықша рөл атқарды. Президент Тоқаев V құрылтай отырысында аталмыш форум ауқымды реформалардың негізгі қозғаушы күшіне айналғанын атап өтті. Төрт жыл ішінде Құрылтай мүшелері ұсынған бастамалардың негізінде 26 заң қабылданды. Мұның өзі Құрылтай жұмысының тиімділігін айғақтайды. Форум талқылаулары барысында әлеуметтік саладағы өзекті мәселелер шешімін тауып, әйелдер құқығын қорғау, жастарды қолдау, нашақорлық пен құмар ойындарға тосқауыл қою секілді қоғам үшін маңызды қадамдар жасалды.
Ұлттық құрылтай ел тарихында өз ізін қалдырып, Жаңа Қазақстан құру үдерісінің ажырамас бөлігіне айналды. Президенттің айтуынша, Құрылтай жұмысының нәтижесінде Әділетті, Қуатты, Қауіпсіз әрі Таза Қазақстанның берік іргетасы бірге қаланды. Қоғамда саяси мәдениет жаңғырып, ел дамуына қажетті игі өзгерістер тұрақты сипат алды. Мемлекет басшысы құрылтай мүшелерінің ел болашағы үшін атқарған еңбегін ерекше бағалап, олардың мемлекетімізді нығайтуға елеулі үлес қосқанын айтты. Яғни, Ұлттық құрылтай өзінің басты мұраты – ел бірлігін бекемдеп, қоғамдық сананы жаңғырту миссиясын орындап, халық пен билік арасындағы сындарлы диалог алаңына айналды.
Қазақстан халқы Ассамблеясы көпэтносты еліміздегі этносаралық татулық пен бірлікті нығайту мақсатымен 1995 жылы құрылған кеңесші ұйым ретінде тарихта өзіндік орын алды. Ассамблея қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға зор үлес қосты, түрлі этнос өкілдерінің ұсыныстарын билікке жеткізіп, Қазақстан халқының бірлігі тұғырын бекітті. Ұлттық құрылтай болса 2022 жылы Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің ізін жалғап құрылған жаңа диалог алаңы ретінде пайда болды. Құрылтай елдің саяси-әлеуметтік даму бағыттарын талқылап, жұртшылықтың ой-пікірін мемлекеттік шешімдерге ықпалдастыру арқылы Жаңа Қазақстан бағытын жүзеге асыруға қызмет етті.
Енді осы екі институттың орнына құрамына бүкіл қоғам өкілдерін біріктіретін біртұтас жаңа құрылым – Қазақстанның Халық кеңесі құрылмақ. V құрылтай отырысында Мемлекет басшысы Қазақстанның Халық кеңесін құруды ұсынды. Жаңа кеңес елдегі барлық этностардың өкілдігін қамтитын, мемлекеттің ең жоғары консультативтік органы мәртебесіне ие институционалдық алаң болмақ. Президенттің айтуынша, бұл Кеңеске ҚХА-ның этносаралық және конфессияаралық келісім мәселелері жөніндегі базалық функциясы беріледі. Сондай-ақ кеңес ұлттық идеологияны қалыптастыру, ішкі саясатты жетілдіруге қатысты ұсыныстар әзірлеу, Ата Заң қағидаттарын және маңызды мемлекеттік құжаттарды халыққа түсіндіру істерімен айналысады. Бұдан бөлек, әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшылары съезі сияқты мемлекеттік маңызы бар гуманитарлық форумдарды ұйымдастыру функциясы да жаңа орган қарауына өтеді.
Халық кеңесінің құрамы, мақсаты мен өкілеттіктері алдын ала айқындалды:
- Құрамы: Кеңес барлығы 126 адамнан тұрады. Оның 42-сі – этномәдени бірлестіктердің өкілдері, 42-сі – ірі қоғамдық бірлестіктердің мүшелері, ал тағы 42-сі – жергілікті мәслихаттар мен өңірлік қоғамдық кеңестердің өкілдері болып белгіленген. Кеңес мүшелерін толықтай Мемлекет басшысы тағайындайды, ал Кеңес төрағасын мүшелер өз қатарынан сайлайды.
- Мақсаты: Қазақстанның Халық кеңесі бүкіл халықтың бірлігін нығайтуға, түрлі әлеуметтік топтардың үнін естуге және маңызды стратегиялық мәселелер бойынша билікке кеңес беруге қызмет ететін жоғары дәрежелі диалог платформасы болады. Бұл құрылым ел бірлігін қамтамасыз ететін маңызды шешімдерді пысықтап, қоғамды толғандырған мәселелерді ашық талқылауға жол ашады.
- Функциясы: Кеңес консультативтік орган болғанымен, ауқымды өкілеттікке ие болмақ. Алдымен, Ассамблеядан мұра болып қалған этносаралық келісімді нығайту міндеті осы кеңестің негізгі функциясының бірі болады. Сонымен бірге Кеңес мемлекеттік ішкі саясатты жетілдіру бойынша бастамалар көтеріп, тиісті ұсынымдар әзірлейді, ұлттық идеологияны қалыптастыруға атсалысады және Конституция мен басқа да мемлекеттік маңызды құжаттардың мән-маңызын халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізеді. Сондай-ақ халықаралық және республикалық деңгейдегі форумдар мен съездерді өткізу ісінде үйлестіруші рөл атқарады.
- Заң шығару бастамасы құқығы: Ең басты жаңалық – Халық кеңесіне Конституцияда белгіленген заң шығару бастамасын көтеру құқығы берілмек. Президент Тоқаевтың айтуынша, бұл ұсыныс Кеңестің мәртебесін айтарлықтай арттырады. Яғни, Кеңес Парламентке өз атынан заң жобаларын енгізе алады деген сөз. Осы арқылы қоғам өкілдерінің заң шығарушы билікке қатысу мүмкіндігі кеңейіп, «халық үніне құлақ асатын мемлекет» қағидаты нақты іске асырылмақ.
Халық кеңесінің мәртебесі мен құрылу тәртібі Ата Заңның жеке бөлімі мен арнайы Конституциялық заң арқылы бекітілетін болады. Мұның барлығы жаңа кеңестің мемлекеттік басқару жүйесіндегі айрықша орнын көрсетеді. Осылайша, Қазақстанның Халық кеңесі ҚХА мен Ұлттық құрылтайдың тарихи миссиясын жаңаша деңгейде жалғастыратын, ұлттық бірлік пен жаңғыру ісіне қызмет ететін бірегей институт болмақ.
Жаңа Парламенттің құрылымы: депутаттар саны және сайлану тәртібі
Президент ұсынған саяси реформалардың ең негізгі бөлігі – заң шығару билігінің құрылымын түбегейлі жаңарту. Парламентті екі палатадан тұратын жүйеден бір палаталы құрылымға көшіру мәселесі көптен талқыланып келді. Енді бұл бастама қолға алынып, арнайы жұмыс тобы бір палаталы Парламенттің мәртебесі мен функцияларын жан-жақты пысықтады. Мемлекет басшысы жаңа Парламентті тарихи «Құрылтай» атауымен атауды орынды деп санайтынын мәлімдеді. Қазақтың санасында терең орныққан бұл ұғым ел өміріндегі басты өкілді органның айшықты символына айналуы тиіс деп есептеледі.
Парламенттің жаңарған құрылымы бойынша депутаттардың жалпы саны 145 болып белгіленді. Бұл көрсеткіш жұмыс тобының ұзақ талқылауы нәтижесінде қабылданды. Сонымен бірге жаңа бірпалаталы Парламентте жұмыс тиімділігін қамтамасыз ету мақсатымен Төрағаның үш орынбасары, әрі бейінді комитеттердің саны 8-ден аспайтын болып жоспарланды.
Депутаттарды сайлау тәртібі де айтарлықтай өзгеріске ұшырайтын болды. Жаңа Парламент толықтай пропорционалды жүйе негізінде жасақталмақ . Яғни, Парламент депутаттарының барлығы партиялық тізімдер бойынша сайланады. Мұндай қадам саяси партиялардың институционалдық рөлін күшейтіп, олардың халық алдындағы жауапкершілігін арттыра түседі деп күтілуде . жергілікті мәслихаттарды қалыптастыруда мажоритарлық жүйе белгілі бір деңгейде сақталмақ. Демек, облыстық, қалалық, аудандық өкілді органдарда тұрғындар өз өңірінің мүддесін жетік білетін жеке кандидаттарға дауыс беру тәжірибесі жалғаса бермек. Бұл орталық пен аймақтар арасындағы байланысты нығайтып, жергілікті мәселелердің шешілуіне тұрғындардың өзі ықпал етуін қамтамасыз етеді.
Президент ұсынған реформалар аясында Парламентті қалыптастырудағы бұрынғы квоталар мен тағайындаулардың барлығы жойылады. Жаңа Парламентте Президенттің өз квотасымен немесе өзге органның тағайындауымен орын алатын депутаттар болмайды.
Дегенмен, саяси партиялар ұсынатын кандидаттар тізіміне қатысты әлеуметтік квота талаптары бұрынғыдай сақталады. Партиялық тізімдерде әйелдер, жастар және ерекше қажеттілігі бар азаматтарға кемінде 30% квота белгіленгені белгілі. Қоғамның осы өкілдерін заң шығарушы органдарға алып келу – әлеуметтік әділдік принципінің бір көрінісі. Мемлекет басшысы дәл осы квотаны алып тастау туралы пікірлерге қарсы шығып, оны өзгеріссіз қалдыруды ұсынды . Бұдан бөлек, Парламентке өту үшін партияларға қойылатын шектік меже – электоралдық барьер мәселесі де қаралды.
Жалпы, ұсынылып отырған конституциялық реформа аясында жаңа Парламенттің өкілеттік мерзімі 5 жыл болып бекітілмек. Заң қабылдау тәртібі үш оқылымнан тұратын жаңа рәсімге көшеді . Осылайша, заң жобаларын жан-жақты қарап, талқылап, жетілдіруге институционалдық жағдай жасалатын болады. Бұл жаңалықтар заң шығару сапасын көтеріп, Парламент жұмысының ашықтығы мен есептілігін арттыра түспек.
Өкілді органдардың сайлау жүйесі және олардың қоғамдық рөлі
Ұсынылып отырған парламенттік реформа – «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» атты мемлекеттік басқару формуласының заңды жалғасы. Парламент – халық өкілдігін жүзеге асыратын жоғары орган, сондықтан оның сайлау жүйесін демократия талаптарына сай жаңғырту елді дамыту жолындағы маңызды қадам. Барлық депутаттың пропорционалды жүйемен сайлануы саяси партиялар бәсекесін күшейтіп, түрлі әлеуметтік топтардың мүдделері Парламент мінберінде көрініс табуына жол ашады. Бұл қадам елдегі көппартиялықты нығайтып, биліктің өкілді тармағын институционалдық тұрғыда күшейтуге бағытталған. Парламент заң шығару, атқарушы билікке бақылау жасау және халықтың мұң-мұқтажын билікке жеткізу міндеттерін мінсіз орындау үшін оның құрамы сапалы әрі өкілетті болуы шарт. Жаңартылған бір палаталы Парламент осы үдеден шығуға негіз қаламақ.
Ал жергілікті өкілді органдар – облыстық, қалалық және аудандық мәслихаттар – қоғамның билікке ең жақын буыны ретінде ел өмірінде айрықша рөл атқарады. Мәслихаттар тікелей сайланған депутаттар арқылы жергілікті тұрғындардың тілегін, талабын білдіреді. Жергілікті деңгейде мажоритарлық сайлау жүйесін сақтау сол өңірдің сайлаушыларына өз аумағындағы беделді, белсенді азаматтарды таңдауға мүмкіндік береді. Бұл ауыл-аймақтың өзекті мәселелері ұмыт қалмай, орталықта ғана емес, жергілікті жерлерде де заңнамалық бастамалар арқылы шешімін табуына септігін тигізеді. Оған қоса, өңірлік қоғамдық кеңестердің өкілдері енді жаңа Халық кеңесінің құрамына кіретінін ескерсек, жергілікті деңгейдегі проблемалар мен ұсыныстар тікелей мемлекеттік маңызды талқылауларға шығарылып отырады. Демек, жергілікті өкілді органдардың қоғамдағы орны бұрынғыдан да беки түседі.
Парламент пен мәслихаттардың жаңарған сайлау жүйесі еліміздегі саяси мәдениеттің дамуына ықпал етіп, мемлекеттік шешімдердің ашықтығын қамтамасыз етеді. Халықтың түрлі топтарының саяси өкілдікке қол жеткізуі ұлттық бірлікті нығайтып, мемлекеттік саясатқа деген жұртшылық сенімін арттырады. Алдағы уақытта Конституцияға енгізілетін осы өзгерістерді түпкілікті мақұлдау еліміздің ең жоғарғы құқығы – жалпы халықтық референдум арқылы жүзеге аспақ. Президент Қ.Тоқаев конституциялық реформалар жөніндегі жұмыс қорытындыларын халық талқысына салып, соңғы шешімді жұртшылықтың өзі қабылдайтынын ресми мәлімдеді. Бұл қадам егемен елдің тағдыршешті мәселелері кең қоғамдық келісіммен, заң үстемдігі мен демократиялық рәсімдерге сай шешілетінін көрсетеді.
Қорытындылай келе, Ұлттық құрылтайдың бастамалары және соның нәтижесінде жүргізілгелі отырған парламенттік реформалар – жаңа дәуірдегі Қазақстанның саяси жүйесін тұғырлы ететін тарихи қадамдар. Ел бірлігін бәрінен биік қойған бұл реформалар кешені мемлекеттік билік тармақтарының теңгерімін оңтайландырып, демократиялық институттарды күшейтеді. Әділеттілік пен заң үстемдігі қағидаттарын берік орнықтыру арқылы тәуелсіз Қазақстанның егемендігі нығая түседі. Ұлт ұйыса отырып, осындай жаңғыру жолындағы игі бастамаларды қолдап, іске асырғанда ғана мемлекеттік даму мақсаттарына қол жеткізуге болатыны айқын. Президент айтқандай, алда бізді атқарар көп жұмыс күтіп тұр, және бұл істерді қоғам болып бірлесіп атқару – берекелі болашақтың басты кепілі болмақ.
Алишер САТВАЛДИЕВ,
Сенат депутаты
