Жаһандық геоэкономикалық тұрақсыздық күшейген тұста мемлекеттер сыртқы серіктестіктерін қайта қарап, тәуекелі төмен, прагматикалық бағыттарға басымдық бере бастады. Қазақстан мен Сербия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың орнағанына 30 жыл толуына орай Астанада өткен келіссөздер екі ел арасындағы ынтымақтастықты тереңдетуге серпін берді. Қазақстан үшін Балқан хабы – дәл осындай жаңа мүмкіндіктердің бірі. Ғасыр тарихы бар «Qazaq» газеті бүгін екі елдің сауда-экономикалық, көлік-логистика, цифрландыру, жасанды интеллект секілді бағыттарына тоқталады.
АСТАНА МЕН БЕЛГРАД АРАСЫНДАҒЫ ҰҚСАСТЫҚ
Александар Вучичтің Қазақстанға жасаған сапары – жай ғана ресми рәсімдер мен хаттамалық кездесулер тізбегі емес, Астана мен Белград арасындағы экономикалық байланыстардың ауқымын таразылап, екі ел ынтымақтастығының нақты салмағын бағамдауға берілген маңызды мүмкіндік.
Бүгінде Сербия көпвекторлы саясат жүргізіп, өзін Еуропалық одақ, Ресей және Қытай арасындағы тепе-теңдікте ұстап отыр. Қазақстан да ұқсас тәсілмен Еуропалық одақ, Қытай, Ресей және Түркиямен қарым-қатынасты дамытып, сыртқы байланыстарын әртараптандыруға күш салмақ. Мұның нәтижесінде екі ел де шектен тыс тәуелділікке мүдделі емес және өздерінің саяси әрі экономикалық кеңістігін кеңейтуге ұмтылады. Астана мен Белград арасындағы экономикалық ынтымақтастық – екі елдің нақты пайда мен қауіпсіздікке негізделген әртараптандыру стратегиясының айқын көрінісі.
Екі ел арасындағы тауар айналымы (2025 жылы 107,7 млн доллар) қос тараптың да экономикалық ауқымымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары көрсеткіш емес. Тікелей инвестициялар жекелеген бағыттармен шектелген, ал бірлескен жобалар жүйелі, ұзақ мерзімді күн тәртібін қалыптастыра алмайды. Сондықтан, қазіргі таңда стратегиялық альянс туралы сөз қозғау ертерек. Керісінше, бұл – толық пайдаланылмаған әлеуеттің көрінісі. Қызығы сол, геоэкономикалық фрагментация жағдайында дәл осындай «орта деңгейлі» серіктестіктер ең тұрақты әрі сенімді болып шығуы мүмкін.
НАҚТЫ ДАМУ ӘЛЕУЕТІ ҚАЙ САЛАЛАРДА ТҰР?
- Инжиниринг және IT саласы. Соңғы он жылда Сербия Шығыс Еуропаның ең қарқынды дамып келе жатқан IT-хабтарының біріне айналғанын дәлелдеді. Белград пен Нови-Сад экспортқа бағытталған бағдарламалық қамтамасыз етуді дамытуға тұрақты экожүйе қалыптастырып, ЕО мен АҚШ нарықтарына бағдарланған жобаларға қол жеткізді. Мұнда мықты инженерлік мектеп пен бәсекеге қабілетті қызмет құны үйлесіп, сала дамуына серпін береді.
Қазақстан үшін бұл прагматикалық технологиялық әріптестік мүмкіндіктерін ашады. Практикалық қадам ретінде серб бағдарламашыларын Қазақстанның цифрлық жобаларына тарту, тартылған командалармен бірлескен R&D орталықтарын құру, сондай-ақ шағын серб студияларын Astana Hub-қа көшіру арқылы салықтық және реттеушілік жеңілдіктер алу қарастырылуы мүмкін.
Мұндай серіктестік форматы Қазақстанға күрделі бағдарламалық шешімдерді әзірлеу саласындағы біліктілікті тезірек арттыруға, жоғары сапалы кадрлар тапшылығын қысқартуға және жергілікті командаларды халықаралық технологиялық тізбектерге көпжылдық дайындықсыз біріктіруге мүмкіндік береді.
- Фармацевтика. Соңғы жылдары Сербияның фармацевтикалық компаниялары Оңтүстік-Шығыс Еуропада сенімді орындарын нығайта түсті. Олар мемлекеттік сатып алу жүйелерімен де, жеке өнім таратушылармен де белсенді жұмыс істеп, келісімшарттық өндірістен бірлескен кәсіпорындарға дейінгі тәжірибені жинақтады.
Бұл – Қазақстан үшін серб компанияларымен бірлескен өндіріс желілері мен қаптамалық қуаттарды ел аумағында іске қосып, технологиялық процестердің кейбір сатыларын кезең-кезеңімен жергілікті өндіріске икемдеу мүмкіндігі. Нәтижесінде, ел технологияға қол жеткізіп, ішкі өндірісті арттырып, импортқа тәуелділікті азайтады, ал серб компаниялары ЕАЭО нарығына тұрақты жол ашып, сауда аймағына еркін кіру мүмкіндігіне ие болады.
Мәселе тек дайын дәрі-дәрмектерді жеткізу туралы емес, Сербия капиталымен Қазақстанда толыққанды фармацевтикалық өндірістерді құру және олардан экспорттық мүмкіндіктерді ашу жайында болып отыр.
БАЛҚАН ТҮБЕГІНДЕГІ ЭКСПОРТТЫҚ ХАБ
Сонымен қатар, Сербия Қазақстан үшін Балқан аймағына логистикалық жол ашып, жалпыеуропалық тасымалдау дәліздерінің қиылысында орналасуы мен ЕО және ЕО-ға кірмейтін елдермен еркін сауда режимінің арқасында маңызды сауда алаңына айнала алады.
Қазақстандық астық, металл және химия экспорттаушылары үшін бұл – Белградты тарату әрі қойма орталығы ретінде пайдаланып, кейін Сербия, Босния және Герцеговина, Солтүстік Македония, Черногория және ішінара Шығыс Еуропа нарықтарына шығу мүмкіндігі.
Жаһандық жеткізу тізбектерінің қайта құрылуы мен дәстүрлі, кейде саяси шиеленісті бағыттарға тәуелділікті азайту үшін бұл әртараптандыру транзит қауіптерін төмендетіп, Қазақстанның шикізат пен жартылай фабрикат жеткізуші ретіндегі рөлін күшейтеді.
ДАМУ ЖОЛЫНДА ҚАНДАЙ КЕДЕРГІЛЕР БАР?
Қазақстан мен Сербия арасындағы экономикалық ынтымақтастықтағы басты кедергі саяси емес, негізгі жүйелік мәселелерде. Тікелей инвестиция көлемі аз болғандықтан, жобаларды жеткілікті түрде дамытып, тұрақты өндіріс тізбектерін қалыптастыру қиын.
Тартушы индустриалды жобаның жоқтығы Астанамен Белград арасындағы экономикалық ынтымақтастықты жаңа деңгейге шығаруға кедергі келтіріп тұр. Мұндай жоба жеткізушілерді, мердігерлерді және қаржы институттарын біріктіріп, серпін берер еді. Сонымен қатар, нарық пен реттеуші ортаның бір-біріне әлсіз таныстырылуы бизнес үшін нақты кіру мүмкіндіктерін анық көруге кедергі жасайды.
Соңында дамыған тасымалдау маршруттары болмағандықтан, логистикалық қашықтық транзакциялық шығындарды арттырып, жобаларды болжау мүмкіндігін азайтады. Соның салдарынан экономикалық байланыстар әлі де бір реттік келісімдер форматында қалыптасып, ұзақ мерзімді, экономиканың әртүрлі саласына серпін беретін тұрақты индустриалды кооперацияға жете алмай отыр.
СӨЗДЕН – ІСКЕ
Егер Вучичтің сапары Қазақстан мен Сербия арасындағы экономикалық қатынастарды қайта жандандыруға бағытталса, оның негізгі бөлігі жалпы дипломатиялық формулалар емес, нақты 24 айлық іске асыру мерзімі бар жол картасын әзірлеу және бекіту болуы тиіс, сонымен қатар орындалуды өлшейтін нақты көрсеткіштері қамтылуы қажет.
Мұнда сөз үкіметаралық комиссияны қайта іске қосу, оның KPI мен жауапты тараптарын нақты белгілеу; бизнес үшін «тартушы әсер» тудыратын индустриалды флагмандық жобаны бастау; серб және қазақ командалары қатысатын бірлескен IT-хаб құру; фармацевтикалық өндірісті жергілікті деңгейде дамытуға арналған негізгі келісімге қол қою және Қазақстанның Белградтағы сауда өкілдігін институционалдық қатысу нүктесі ретінде ашу жайында болып отыр.
Сербиялық бизнестің Қазақстан нарығына қызығушылығын 2024 жылы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Белградқа сапары кезінде кездескен Zepter Group (шағын тұрмыстық техника өндіру); Mambikom Agrar (кептірілген жеміс-жидек өндірісі); Salviol (аналитикалық компания, цифрлық өнімдер); Galenika, KRUG (фармацевтика) компаниялардың тізіміне қарап бағалауға болады.
Дегенмен, бүгінде Қазақстан мен Сербия арасындағы экономикалық байланыстарды стратегиялық одақ немесе ауқымды серіктестік деп атау ертерек, өйткені әлеует толық пайдаланылған жоқ. Алдағы уақытта Астана мен Белград арасындағы қатынастардың бағытын декларациялар емес, нақты жобалардың саны мен сапасы, инвестициялық міндеттемелер және тиімді институционалдық тетіктер айқындайды.
ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН
Қазақстан мен Сербия ынтымақтастығының жемісін алдағы екі жыл көрсетеді. Болашақта нақты өндірістер ашылып, технологиялық әріптестік тереңдесе, Қазақстан-Сербия байланысы жаңа сапалық деңгейге көтерілмек.
Жансая ШЫҢҒЫСХАН
