Былтыр Алматы қаласында болған зілзала табиғи апатқа кез келген уақытта дайын тұру қажеттігін көрсетті. Биыл 8 шілдеде Жамбыл облысында да айтарлықтай жерасты дүмпулері болды. Құлан ауылының тұрғындары алты балдық, меркіліктер бес балдық, шулықтар үш балдық жер сілкінісін сезінді. Құрбандар мен қираулар туралы ақпарат түскен жоқ. Зілзала қазақстандықтар, әсіресе сейсмикалық қауіпті аймақтардың тұрғындары үшін ең маңызды әрі азапты тақырыптардың бірі. Жалпы жер сілкінісін болжау мүмкін бе? Сарапшылар зілзалаға қатысты әртүрлі болжам жасайды. «Оларға сенуге бола ма?» деген сұрақ туындайды. Ғасырдан астам тарихы бар «Qazaq» газеті бүгін осы сұрақтарды Қазақ сейсмология институтының бұрынғы директоры, техника ғылымдарының докторы, академик, оқу құралдарының авторы Таңатқан Абақановқа қойды.
ҚАЗАҚСТАН СЕЙСМИКАЛЫҚ ТҰРАҚСЫЗ ЕЛДЕР ТІЗІМІНЕ КІРЕДІ
Тарихқа үңілер болсақ, әлемдегі ауқымды табиғи апат – жер сілкінісінің ең соңғы мысалы 2011 жылы 11 наурызда Жапонияда көрініс тапты. Онда 9 балдық зілзала тіркелген. Жерасты дүмпулері Токиодан 370 шақырым жерде болды. Жер сілкінісінің ошағы мұхит астындағы 24 шақырым тереңдікте орналасқан. Осы және одан кейінгі 7 балдық жерасты дүмпулері 560 шаршы шақырымнан астам аумақты қамтыған үлкен цунамиді тудырды. Табиғат апатының салдары жантүршігерлік: 16 мыңға жуық адам қаза тапты, 100 мыңнан астам адам баспанасыз һәм мүліксіз қалды.
Қазақстан да сейсмикалық тұрақсыз елдер тізіміне кіреді. Әсіресе, елдің оңтүстік облыстарында жойқын зілзала ықтималдығы жоғары – 8, тіпті одан да көп болуы мүмкін.
Әрине, сейсмолог Таңатқан Досқараұлының пікір, болжамдары көңіл бөліп, мұқият қарауды қажет етеді.
«Зілзаланы болжау – бүкіл адамзат үшін өзекті мәселе. Сейсмикалық төзімділік теориясы, яғни ғылыми көзқарас 1900 жылы жапон ғалымдарының арқасында ғана пайда болғанын атап өткім келеді. Содан бері арада 125 жыл ғана уақыт өтті.
Мәселен, медицинамен салыстырсақ, Кейптаунда (ОАР) хирург 1967 жылы 25 жастағы әйелдің жүрегіне алғаш рет сәтті операция жасады. Бұл оқиға сенсация болды, сонда бәрі «бұлай болуы мүмкін емес, бұл кездейсоқтық» деп айтқан еді.
Енді көріп отырсыздар, басқаларын айтпағанда, жыл сайын біздің Астанада жүрекке жүздеген сәтті ота жасалады. Сондықтан материал, деректер жинап, талдап түсіндіріп, үкім шығару – ғалымдардың ісі деп білемін. Бұл белгілі бір уақытты қажет етеді. Өйткені Жер – тірі организм», – дейді ғалым.
Сейсмологтың айтуынша, зілзаланы әркім болжап білуге тырысуы қажет. Мәселен, үй жануарларының мінез-құлқына мән берген жөн. Кейбір адамдардың үйінде мысық, құс, балық бар. Міне, солардың орынсыз қылықтарын орталыққа хабарлау керек, ал орталықта – талдап, түсіндіріп, табиғи түрде тиісті қорытынды жасау қажет.
БОЛАШАҚТАҒЫ ЖОЙҚЫН ЗІЛЗАЛАНЫҢ КҮШІН ЖОЮ НЕМЕСЕ АЗАЙТУ МҮМКІН БЕ?
Технология дамыған заманда «Табиғи апатты болдырмау немесе азайту мүмкін бе?» деген заңды сұрақ туындайды. Таңатқан Абақановтың айтуынша, бұл сұрақты зерттеген ғалымдар көп емес. Кеңес заманында арнайы мекемелер, жабық типтегі кәсіпорындар және маңызды университеттер Бішкек маңында сынақ алаңын салады. Кейбір деректерге сүйене отырып, олар күшті зілзала болмас бұрын геологиялық ортаға электр тоғының әсерінен ықпал ету және кернеуді жою қажет деген қорытындыға келген. Бір-бірінен 4 шақырым 200 метр қашықтықта екі үлкен мыс сырықты екі метр тереңдікке көміп, арасына ор қазып, селитрамен толтырған. Сосын олар тиісті қуатты трансформаторлық қосалқы стансаға жол әкеледі. Мұның бәрі жабық режимде болып, олар осы электр разрядтарын жүргізе бастайды. Найзағай осы селитраның өткізгіш құрамы және сәйкес полюстер арқылы өтеді. Десе де, ғалымның айтуынша, бұл жерде күні бүгінге дейін жер сілкінісі тіркелген жоқ. Бұл шамамен 40 жыл бұрынғы оқиға.
«Тағы бір қызықты экспериментке жеке өзім қатыстым. Үрімжіден 100 шақырымдай жерде Хутуби жолы бар. Ал сонда, жерасты дүмпуі болуы мүмкін жерде олар арнайы сынақ алаңын салды. Олар үлкен құмыраны орнатып, жүйелі түрде шағын жер сілкіністерін жасады. Айталық, тоғыз балдық зілзала күтілуде, бірақ олар бес-алты балдық жерасты дүмпуін жүргізді. 10 жылдан астам уақыт бұрын олар мені осыған қатысуға шақырған. Бұл үшін оларға ризамын. Әрине, қазір ол жерде күшті зілзала тіркелген жоқ. Осындай полигондар Янцзы бойында, сондай-ақ бес аймақта жұмыс істейді», – дейді ғалым.
Таңатқан Досқараұлы Алматы қаласы мен оған жақын аумақтардың геологиялық құрылымын зерттей келе, бұл жерде де осындай тәжірибе мүмкін деген қорытындыға келген. Тіпті, ғалым бұл идеяны насихаттай бастағанын айтады.
«Қытайдағы әріптестеріммен хабарластым. Қытай үкіметі мемлекеттік сейсмологиялық бюроның рұқсатымен сол кезде әкім болып отырған Бауыржан Байбекке хат жазыпты: «Біз сіздерге ұсынып отырған Абақановтың идеясын жүзеге асыруға болады және Қытай жан-жақты көмек көрсетуге, арнайы техникамен қамтамасыз етуге, т.б. дайын. Өкінішке қарай, бұған жауап болмады», – дейді ғалым.
Сейсмологтың айтуынша, 2014 жылы ел тарихында алғаш рет Қазақстандағы және Алматы қаласы аумағындағы сейсмикалық қауіпсіздік мәселесі бойынша ЮНЕСКО-ның көшпелі отырысы ұйымдастырылды. 11 елдің ғалымдары, соның ішінде ЮНЕСКО-ның штаб-пәтері осы мәселені қарастырып, Алматы маңында барлық елдерге – зілзала салдарын жою бойынша дайындық пен жұмыстарға, соның ішінде құрылыс алаңдарында зерттеулер жүргізуге негіз болатын халықаралық полигон ашуға болады деп есептеді. Онда үлгі бойынша құрылымдардың жеке түрлерін зерттеу мүмкін. Өйткені, эпицентрде 5-6 балдық тұрақты сәйкес сейсмикалық әсерлер болады.
Десе де, бұл мәселе әлі шешілмей тұр. Таңатқан Абақанов осы мәселемен 20 жылдан астам уақыт жұмыс істеуде. Ол әлі де бұл мәселені көтеріп, тоқтап қалмақ емес.
СЕЙСМОЛОГИЯ САЛАСЫНА ЖАСТАР НЕГЕ КӨПТЕП КЕЛМЕЙДІ?
Таңатқан Абақановтың айтуынша, Сейсмология институтын Ғылым академиясына (Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы, – ред.) берген жөн. Ал бақылау, мониторинг, осы станциялардың барлығын Төтенше жағдайлар министрлігінде қалдыру керек.
«Олар бұрынғыдай жұмыс істеуі керек, менің ойымша, бұл өте оңтайлы шешім. Мен ондаған жылдар бойы қалыптасқан барлық ғылымның жойылғанын қаламаймын. Қазақстанда ғылым жоқ деп ойламаңыз. Ғылым болды. Біз белгілі бір кезеңде сейсмобиологиялық бақылаулар бойынша мамандар дайындадық – Қытайдан 5-6 профессор бізге келіп оқыды. Қытай аумағында біз олардың мамандарына жұмыс жүргізуге рұқсат бердік. Егер бізде ғылым болмаса, бұл қалай болуы мүмкін?» – дейді ғалым.
Таңатқан Досқараұлы өз саласындағы жас ғалымдар туралы былай дейді:
«Біз жас кадрларға деген көзқарасты өзгертіп, ең алдымен, жалақыны қайта қарауымыз керек. Ғылымға жас кадрлар келеді. Бақылау желісінде айлық бар, ал ғылымда қаржыландыру ашылғанша айлап жалақы жоқ. Әркімнің отбасы бар. Сондықтан олар басқа салаларға – мысалы, энергетика, мұнай-газ, тау-кен және металлургия салаларына тез арбалады. Олар да кімді тарту керектігін біледі. Ол жерден кете алмайтындар сонда қалады.
Сіз білесіз бе, көптеген ғалым күндіз жұмыста отырса, ал түнде таксимен айналысады? Олардың қандай пайдасы болуы мүмкін? Жас кезінде олар әлі де дөңгелекті айналдыра алады, бірақ белгілі бір уақыттан кейін ше? Бұл біздің сейсмологияның және еліміздің болашағы үшін өте ауыр сұрақ. Кеңес Одағы ыдыраған кезде жүйені сақтап қалдық – тәжірибе станцияларында бақыланатын жануарларға сейсмологтар азық-түлікті үйден әкелді. Бізде биологиялық станциялар, гидрогеохимиялық станциялар және геофизикалық бақылау пункттері де бар. Олардың жұмысында кейбір мәселелер болғанымен, бірақ олар жұмыс істейді».
САҚТАНДЫРУ ШАРАЛАРЫ ҚАЖЕТ
Таңатқан Абақановтың айтуынша, тұрғындарды зілзаладан барынша сақтандыру қажет. Оларға жерасты дүмпуі орын алғанда не істеу керек, кіммен сөйлесу керек, жер сілкінісінен кейін ата-анасымен немесе жақындарымен қалай кездесуге болатынын түсіндіру қажет.
«Арнайы оқыту курстары болуы керек. Ондағы сабақтарды жер сілкінісін көрмегендер жүргізбеуі керек. Ең бастысы, тәжірибені бөлісу керек. Өкінішке қарай, бізде мұндай тәжірибелі адамдар аз. Соған қарамастан, зілзаланы көрген мамандар мүлдем жоқ емес. Құрылыс саласындағы мемлекеттік ғылыми-зерттеу және жобалау институтында, сейсмология саласында тәжірибелі қарт адамдар бар. Соған қарамастан, олардың тәжірибесін алуымыз керек. Ақсақал немесе тәжірибелі адам келсе мәселе басқаша қабылданады. Сондықтан осы туралы жиі айтып, тақырыпты талқылау қажет. Бұл күнделікті жұмыс. Балабақша, мектеп, университеттерде бір реттік науқан емес, жүйелі түрде болуы керек. Мәселен, олар: «Сирена ойнай бастады…» дейді. Бірақ, шын мәнінде зілзала болды, ал сирена жоқ. Сиренаның дыбысы неше минутта шығады? Түсінесіз бе? Көпқабатты үйлерде 25 қабат бар – олар қашып кету керек пе? Ең алдымен, ғимаратта қауіпсіз орын табу керек. Лифтті пайдаланбаңыз, баспалдақпен жүріңіз – мұның бәрін адамдарға ұдайы түсіндіру керек», – дейді ғалым.
Жақында сейсмолог ғалымның өзге де сала мамандарымен авторлық бірлікте жазған «Гидротехникалық құрылыстар» еңбегі жарық көрді. Бұл кітап жобалау, салу, пайдалану, сейсмикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету туралы. Гидротехникалық құрылыстар – құрылымдардың ерекше класы. Таңатқан Досқараұлы бұл туралы былай дейді:
«Қазір бұл аймақ шын мәнінде жойылды. Міне, осыған байланысты біз бұл оқулықты толықтай жаздық. Оған көрші елдер қызығушылық танытып үлгерді. Бұл студенттерге де, магистранттарға да, докторанттарға да, қызығушылық танытқан мамандарға да анықтамалық болады деп ойлаймыз. Ал қауіпсіздікке қатысты негізгі мәселелер Қазақстанның тәжірибесіне сүйене отырып көрсетілген. Мен ұзақ уақыт бойы сейсмикалық мәселемен қатар гидротехникалық құрылыстардың қауіпсіздігі мәселесімен де айналыстым. Ол кезде мен бұл туралы жариялай алмадым. Қазір біз сол материалдарды кітапқа енгіздік, олар қызығушылық тудырады. Атап айтқанда, Қапшағай су электр кешенінің қауіпсіздігі мәселесі туралы. Біз сол кезде судың ағып кетуін анықтап, жойдық. Елестетіп көріңізші: су бетінің астында 15 метр тереңдікте бөгет астынан екінші өзен ағып жатыр. Ал сол 215 текше метр бетон, 65 текше метр қиыршық таспен қоршалды. Бірақ, сол жылдары бұл жұмыс туралы айта алмадық. Енді біраз уақыттан кейін осы мәселелердің барлығын, сондай-ақ тәжірибе ретінде «Медеу» мысалында ірі гидротехникалық құрылыстарды салу мәселесін: тау жыныстарын жару әдістерін, каналдарды салу жұмыстарын жүргізуді, су астында бетондау мен металдарды дәнекерлеуді қолға алдық. Мұның бәрі осы оқулыққа енгізілген».
Ғалымның айтуынша, гидротехникалық құрылыспен қатар, атом электр станцияларының қауіпсіздік мәселелерін де болашақта тереңдеп зерделеу керек.
ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН
Қазақстанның сейсмикалық тарихынан ел аумағында бірнеше ауыр зілзалалар болғанын көреміз. Бұл 1911 жылғы «Кемин» жер сілкінісі, яғни қазіргі Алматыда болған зілзаланың күші 10-11 балға жеткен. Жойқын апат салдарынан 450-ге жуық адам қаза тауып, 5 мыңнан астам үй мен киіз үй қираған. Былтыр Алматыда орын алған зілзала да мемлекет пен халықты ойға қалдырды. Бұл оқиға айтып келмейтін табиғи апатқа кез келген уақытта дайын тұру қажеттігін дәлелдей түскендей. Әсіресе, Алматы секілді таулы аймақта орналасқан қала үшін жерасты дүмпуі – ең үлкен мәселенің бірі болып қала бермек. Біле-білген адамға бұл жүрдім-бардым қарайтын сала емес, сейсмология салғырттықты көтермейді.
Нұрлайым ЖАҚЫПҚЫЗЫ
