2025 жылы Қазақстан Ұлттық деңгейде айқындалатын үлестің (бұдан әрі мәтін бойынша – ҰДАҮ3.0) жаңартылған нұсқасын ұсынуға тиіс. Құжатта жаһандық температураның 1,5 ℃ өсуін тежеу бойынша елдік жоспарлар бар.
Жоспарларды іске асыру үшін 2030 жылдың соңына қарай Қазақстан парниктік газдар шығарындыларын 15%-ға, ал тұрақты халықаралық қаржыландыру кезінде – 25%-ға төмендетуді мақсат етіп қойды. Бұл мақсат алғаш рет 2016 жылы ҰДАҮ1.0-де құжатталған және жеті жылдан кейін ҰДАҮ2.0-де қайталанған. Парниктік газдар шығарындыларының деңгейін анықтау үшін базалық жыл 1990 жыл – ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Республиканың мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияны қабылдаған жыл болып таңдалды.
ҰДАҮ климаттың өзгеруі туралы Париж келісімінің мақсаттарына жетудегі елдің өршіл жоспарларын анықтайды. Алдыңғы қатарлы энергетикалық, аграрлық және т.б. технологияларды пайдалану үшін халықаралық «жасыл» қаржыландыруды тартуға мүмкіндік береді. Олар парниктік газдар шығарындыларын азайту үшін негіз болып табылады.
2015 жылғы 12 желтоқсандағы Париж келісімін Қазақстан 2016 жылғы 4 қарашада Түркіменстаннан кейін ратификациялады. Көршілердің үлгісін 2017 жылы Тәжікстан, 2018 жылы Өзбекстан, 2019 жылы Қырғызстан ұстанды.
2025 жыл аяқталады, ал ҰДАҮ Орталық Азия елдерінен әзірге тек Қырғызстан мен Өзбекстан ғана жаңартылды. Қазақстан үшін бұл құжаттың болмауы болашақта бөлінетін «жасыл» қаржыны пайдаланудың қиындығын немесе тіпті мүмкін еместігін білдіреді.
Климат, ESG және орнықты даму мәселелері жөніндегі кеңесші Наталья Бачинская өз парақшасында «ҚР ҰДАҮ. Климаттық міндеттемелерді қалыптастыру жөніндегі диалог» семинарының қорытындысы бойынша жарияланымда «бір жағынан, Қазақстаннан декарбонизация бойынша неғұрлым өршіл мақсаттар күтілетінін, екінші жағынан, мерзімі аяқталатын ҰДАҮ (19.04.2023 ж. – автор) қазіргі уақытта жол картасымен де, қаржы жоспарымен де толықтырмаған. Жаңа ҰДАҮ-ті жаңарту инвестициялық жоспарды әзірлеумен қатар жүретіні жігерлендіреді» деп, пікірін айқындады. Дегенмен, қазірдің өзінде Қазақстанның ҰДАҮ2.0 іске асыру бойынша жетістіктері әсерлі: парниктік газдар эмиссияларының көлемі шамамен 10%-ға қысқарды.
Сарапшы «Жасыл даму» АҚ есептерін келтіреді:
– 2035 жылға қарай шығарындыларды 15%-ға қысқарту мақсатына жету үшін 90 млрд АҚШ доллары, 20%-ға қысқартуға 104 млрд АҚШ доллары қажет болады. Өз қаражаты жеткіліксіз екені анық. Халықаралық қаржыландыруға келетін болсақ, бұл да жеткіліксіз. Мысалы, даму банктері (ADB, EBRD) Қазақстанға 2030-2035 жылдарға дейінгі мерзімге жасыл және гендерлік жобаларға 250 млн АҚШ долларын бірге бөлді.
Париж келісімінің мүмкіндіктері
– Париж келісімінің 6-бабы бойынша қаржыландыру несиелік ақша емес. Жобалар халықаралық нарықта көміртегі бірліктерін сату арқылы өтеледі, олардың бір бөлігі ҰДАҮ қамтамасыз ету үшін елде қалуы мүмкін. 6-бап бойынша Қазақстанның әлеуеті – шамамен 22-32 млрд АҚШ доллары. Ел бірқатар қадамдар жасауы керек, мысалы, халықаралық инвестицияларды тарта отырып, іске асыруға рұқсат етілетін жобалардың «оң» тізімін қалыптастыру. Мұны істеу керек екенін түсіну қазірдің өзінде бар және бұл жұмыс жүріп жатыр, – деп қорытындылады Бачинская.
Жаңа ҰДАҮ жасалаумен бірге климаттың өзгеруіне бейімделу және декарбонизацияның қажетті шараларын қамтамасыз ету үшін инвестициялық жоспар әзірленуде.
«Атамекен» ҰКП алаңында ҰДАҮ жоспарларын іске асыруға ықпал ететін негізгі құжаттардың бірі – Қазақстанның 2060 жылға дейінгі көміртегі бейтараптығына қол жеткізу стратегиясын іске асыру жөніндегі жол картасының жобасын талқылай келе, «Rakurs Consulting Group» ЖШС басқарушы серіктесі Досым Қыдырбаев құжат құрылымдалғанымен, ол жүйелі жұмыстарға баса назар аудара отырып, бірыңғай логиканы құруды талап ететінін атап өтті. «Нақты үйлестірусіз «жасыл» қаржыландыруды тарту қиынға соғады», – деді.
Осы уақытта Өзбекстан Париж келісімінің 6-бабының тетіктері бойынша policy crediting жобасын іске асыруда. Жобаны құны – 46 млн АҚШ доллары, бірінші кезеңі сәтті аяқталды және төленді. Марокко мен Индонезия ұқсас жобалардың ережелерін әзірлеуде. Қырғызстан 20 000 га орманды егу бойынша климаттық жобаны бастайды, өткен жылы Қазақстан оған ұқсайтын 1 500 га орманды егу жөнінде жобаны іске асырды. 2023 жылы Вьетнам климаттық қаржыландыру бойынша жұмылдыру жоспарын қабылдады және қазір жобалар саны бойынша көшбасшылар қатарында. Барлығы 30-ға жуық ел 6-бап бойынша жобаларды жүзеге асыруда.
Ресурстар үшін бәсекелестік артып келеді. Қазақстан мүмкіндікті пайдалануға үлгере ме?
Азаматтық қоғам өршіл үлес қосуды талап етеді
Азаматтық қоғам өкілдерінің ҰДАҮ жаңартуға ұсынымдарында қабылданып жатқан шаралар құжаттың ерте нұсқаларынан едәуір асып түседі.
2023 жылдың ақпан айында ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі жанындағы Қоғамдық кеңестің отырысында ҮЕҰ саласының сарапшылары Климаттық саясат және жасыл технологиялар департаментіне парниктік газдарды 2030 жылға қарай 30%-ға дейін сөзсіз және шартты мақсат ретінде 45%-ға дейін төмендету жөніндегі міндеттемелерді көтеруді ұсынды. Отын түрлері мен экономика салалары бойынша құжатқа нақты нысаналы көрсеткіштерді қосу, 2024 жылдан бастап көмірден кезең-кезеңімен бас тартуды көздеуді ұсынды. Бұған жаңа ірі көмір электр станцияларын салуға тыйым салу, қайта құру кезінде қолданыстағы қуаттарды ЖЭК-ке ауыстыру арқылы қысқарту, метан шығарындыларын азайту шараларын енгізу ықпал етеді. Бейімделу және экономикалық әртараптандыру бөлімдерін сарапшылар су мен энергияны үнемдеуге, көгалдандыруға, қауіпті табиғи құбылыстардан қорғауға, коммуналдық инфрақұрылымды бейімдеуге, ҮЕҰ-мен бірлесіп халықты ақпараттандыру және оқыту жүйелерін құруға баса назар аудара отырып, климатқа бейімделу жөніндегі жергілікті жоспарлармен толықтыруды ұсынды.
CAN EECCA климаттық желісінің мүшелері 2025 жылдың тамызында ҰДАҮ3.0 әзірлеу бойынша өз ұсыныстарын жасады. Желі өкілдері назарын қолданыстағы ҰДАҮ2.0 іске асыру бойынша егжей-тегжейлі жол картасының болмауына аударды. Жаһандық жылынуды тежеу бағытының 1,5 °C деңгейінде толық сәйкестігіне қол жеткізу үшін сарапшылар Қазақстанға 2035 жылға ғылыми негізделген аралық мақсат қоюды ұсынады. ЖЭК инвестициялардың нақты салалық мерзімдері мен жоспарлары бар қазбалы отыннан әділ және кезең-кезеңімен бас тарту стратегияларын әзірлеу және жариялау ҰДАҮ-ні едәуір күшейтер еді. Сондай-ақ, құжатқа әлеуметтік қорғауға, кадрларды қайта даярлауға және азаматтық қоғамның климаттық саясатты іске асыруға қатысуына баса назар аудара отырып, әділ көшу туралы бөлімді енгізу ұсынылады. Жаңартылған ҰДАҮ тұрақты дамудың нақты белгіленген мақсаттары бар жер пайдалану және ауыл шаруашылығы салаларында бөлек және ашық есепке алуды қамтуға тиіс. Бұл шаралар өсіп келе жатқан климаттық тәуекелдер жағдайында кедейлік пен теңсіздіктің өсуіне жол бермеу үшін өте маңызды.
Айта кетейік, Қазақстанның 25%-дағы шартты қолданыстағы нысаналы мақсаты Climate Action Tracker «жеткілікті» деп бағалайды, ал 15%-дағы сөзсіз нысаналы мақсат елдің климаттың өзгеруіне қарсы күрестегі әділ үлесіне сәйкес «жеткіліксіз» болып саналады. Жан басына шаққанда 12,55 тонна СО2 шығындарын ескере отырып, орташа әлемдік көрсеткіш 4,67 тонна болғанда, Қазақстанға неғұрлым өршіл саясат пен іс-қимылдың көмегімен өз шығарындыларын айтарлықтай қысқарту қажет болады. Ал, ҰДАҮ3. 0 осы міндеттерді шешудің негізгі құралы бола алады.
Жаңа ҰДАҮ әзірлеуге бизнестің ұсыныстары
Қазақстандық ECOJER қауымдастығы шетте қалмады және 2035 жылға дейін ҰДАҮ3.0 жобасына өз ұсыныстарын таныстырды. Негізгі назар таза энергетиканы дамытуға және шығарындыларды азайту үшін нақты мақсат қоюға бағытталған. Есептеулер үшін 600-ден астам өнеркәсіптік жобалардың деректері пайдаланылды.
Жылумен жабдықтау үшін көмір генерациясына аса маңызды тәуелділікті ескере отырып, сарапшылар АЭС қоса алғанда, жаңартылатын және баламалы энергетиканың үлесін 27%-ға дейін жеткізу есебінен шығарындыларды өтеуді, ал шартты мақсатты 17%-ға дейін арттыруды ұсынады. ECOJER өкілдері көміртегі бағасының 10 жылдық болжамды дәлізін енгізу қажеттілігін атап көрсетеді. Ағымдағы бағасы тоннасына 1 доллардан аз болғандықтан, бизнес өзінің декарбонизация әлеуетінің азғантай бөлігін жүзеге асыра алады: 39,6 миллион тонна СО2-нің 7,7-сі ғана. Сонымен бірге, декарбонизация шығындарын есепке алу үшін тарифтік саясатты жетілдіру. Сондай-ақ, ECOJER сарапшылары өз ұсыныстарында Париж келісімінің 6-бабы шеңберінде қаржыландыруды тарту жөніндегі жұмысты жандандыруға назар аударды.
ҰДАҮ3.0 туралы не белгілі?
2024 жылдың желтоқсанында алғашқы қоғамдық консультациялар өтті. Экология вице-министрі Мансұр Ошурбаев жаңартылған ҰДАҮ көмірден бас тартуға, ЖЭК пен энергия тиімділігін дамытуға баса назар аударылатынын айтты. Ол күш біріктірусіз «ҰДАҮ3.0 жұмыс істемейтін кезекті ақылсыз құжат болады» деп атап өтті. NDC Partnership компаниясының қызметкері Аида Әлиева қазақстандық ҰДАҮ бейімделуге болмайтын шығындар мен залал туралы тарау енгізілетінін, ал шығарындыларды азайту жөніндегі мақсат 16%-ға дейін ұлғайтылуы мүмкін екенін атап өтті. Сонымен бірге, қазақстандық сарапшы Болат Есекин ҰДАҮ фокусы экожүйелерді қалпына келтіруге бағытталуы тиіс деп есептейді.
Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Климаттық саясат департаментінің директоры Сәуле Сабиева KAZENERGY 2025 халықаралық форумының дөңгелек үстелінде мемлекеттік орган ҰДАҮ3.0 елдің технологиялық жаңарту мүмкіндігі ретінде қарастыратынын хабарлады.
2025 жылдың ақпан айында ҚР Экология және табиғи ресурстар министрі NDCP, UNDP, FAO, UNICEF, UNITAR, GIZ, ССАС халықаралық ұйымдарының өкілдерімен және сарапшылар қауымдастығымен 2035 жылға дейін ҰДАҮ3.0 қалыптастырудың негізгі аспектілерін талқылады. Кездесуде ҰДАҮ 3.0 әзірлеу LEAP (Long-range Energy Alternatives Planning System) моделі негізінде жүзеге асырылатынын нақтылады. Министрлік «мемлекеттік органдарды, бизнес-қоғамдастықты, ғылыми орталарды және азаматтық секторды қоса алғанда, негізгі мүдделі тараптармен тығыз байланыста» құжатты әзірлеуге ниетті.
ҰДАҮ3.0 соңғы нұсқасында көмір генерацияларының қоршаған ортаға әсерін бейтараптандыру бойынша шешімдер ұсынылуы мүмкін.
Climate for Us төрағасы Әлімхан Әбілханның айтуынша, жаңартылған ҰДАҮ3.0 жастар мен балаларға қатысты жеке тарау бөлу жоспарлануда. Оған LCOY Kazakhstan 2025 Климаттың өзгеруі мәселелері бойынша жастардың ұлттық конференциясының нәтижелері және Қазақстандағы ЮНИСЕФ кеңсесінің ұсынымдары бойынша дайындалған жастар үндеуі негіз бола алады.
2 сәуірде Алматыда PowerTech 2025 ашылуында ҚР Экология және табиғи ресурстар вице-министрі Мансұр Ошурбаев ведомствоның 2025 жылдың қазан айының соңына дейін ҰДАҮ3.0 жариялау ниетін айтты. Алайда, қараша айында мақала жазу және жариялау кезінде ашық НҚА-да құжаттың жобасы болмады.
Елена ГАРКАВА
