Биылғы күз сыртқы саясаттағы оңтайлы келісімдерімен есте қалады. Соңғы үш ай ішінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев алпауыт үш ел астанасы – Бейжіңде, Вашингтонда және Мәскеуде болып, дипломатияның діңгегін нықтап қайтты. Мемлекет басшысы АҚШ, Қытай һәм Ресеймен көптеген келісімдерге келіп, нақты жобаларды жоспарлап, сыртқы саясаттағы Қазақстанның рөлін айқындай түсті. Бұл үш сапардың әрқайсысы жаһандық күн тәртібіне өзінше әсер етеді. Олар Қазақстанның халықаралық саясаттағы ұстанымын нығайтқан, оның дипломатиялық дербестігін атап көрсеткен және көпвекторлыққа бағытты растаған сапарға айналды. Әрбір астана – геосаяси стратегияның жеке тарауы. Олардың әрқайсысында Президент сол елдің тілінде: Бейжіңде – қытайша, Вашингтонда – ағылшынша, Мәскеуде орысша сөйледі. Ғасыр тарихы бар «Qazaq» газеті бүгін Қасым-Жомарт Тоқаев Бейжіңмен, Вашингтонмен және Мәскеумен қандай келісімдерге келгеніне тоқталады.
БЕЙЖІҢ. ИНВЕСТИЦИЯЛАР, ТЕХНОЛОГИЯЛАР, ЛОГИСТИКА
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың күзгі дипломатиялық бағыты Қытайда, оның Тяньцзинь қаласында өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымының (ШЫҰ) 25 жылдық мерейтойлық саммитіне қатысуынан басталды. Президент ауқымды жиын ашылуында сөз сөйлей отырып, Қазақстан бұл аймақтағы үдерістердің жай қатысушысы ғана емес, тең авторы екенін анық айтты. Бірақ негізгі оқиғалар пленарлық отырыстардан тыс, әдеттегідей Бейжіңде өрбіді. Қытай басшысы Си Цзиньпинмен дипломатиялық кездесу нақты мақсаттарға құрылған, болашақ туралы стратегиялық бағытта жұмыс істейтін әңгімеге ұласты. Бұл кездесуде екі мемлекет басшылары 15 миллиард доллардан астам нақты инвестицияларға негізделген 70-тен астам келісімге қол қойды.
Қазақстан мен Қытай негізгі салаларда – энергетика, цифрландыру, көлік және логистика, ауыл шаруашылығы және ауыр өнеркәсіп бойынша әңгіме өрбітті. «Sinopec» компаниясымен құны 7,4 миллиард доллар болатын жоба – пластмасса өндірісі, Шымкент мұнай өңдеу зауытын жаңғырту, Жамбыл облысында жоғары технологиялық жел электр станцияларын іске қосу, Ляньюньган мен Сиань қалаларында логистикалық хабтардың құрылысы ерекше көзге түседі.
«Қарапайым тілмен айтқанда, біз жай сапардың емес, салтанатты түрде парадигма ауысымының куәсі болдық: ресурстық саудадан толыққанды индустриялық интеграцияға дейін. Қытай шикізатқа емес, инфрақұрылымға, сараптамаға және Қазақстанмен ұзақ мерзімді байланысқа инвестиция салуда», – дейді халықаралық қатынастар және экономика жөніндегі сарапшы Әнуар Бақытханов.
Екі ел арасындағы тауар айналымы 44 миллиард долларды құрап, рекордтық деңгейге жетті. Дегенмен, Қазақстан Президенті атап өткендей, бұл төбе емес, керісінше тірек нүкте. Қазіргі уақытта Қытай мен Еуропа арасындағы жүк транзитінің 85 пайызы Қазақстанның үлесінде, ал 2025 жылдың соңына қарай Транскаспийлік бағытты жылына 10 миллион тоннаға дейін кеңейту жоспарлануда.
Сапар барысында цифрландыруға ерекше назар аударылды. «Huawei» компаниясымен келісім қалалық инфрақұрылымға интеллектуалды жүйелерді енгізуді, сондай-ақ IT мамандарын оқытуды қарастырады. Сондай-ақ, тараптар блокчейн мен криптоиндустрияға бағытталған технологиялық кластер – Alatau City құрылысына Қытайдың қатысуын талқылады.
Энергетикалық алпауыт «China Energy» компаниясымен де келіссөздер жалғасуда: Маңғыстауда құрамдас циклді зауыт салу, электр желілерін жаңғырту, қалдықтарды өңдеуге инвестиция салу. «CNPC» компаниясымен Шымкент мұнай өңдеу зауытын жаңғырту жобасы өңдеу қуаттылығын жылына 12 миллион тонна мұнайға дейін арттырады, ал «CRRC» корпорациясымен келісім Қазақстанды заманауи локомотивтермен және сервистік базамен қамтамасыз етеді.
«Қытай бизнесі жай ғана келмейді: ол салады және қалады. Бұл жаһандық жеткізу тізбегі ыдырап жатқан тұста сенімді платформа ретінде Қазақстанға деген сенім деңгейін көрсетеді. Бұл жаһандық экономикадағы бірегей ұстаным», – деп санайды Әнуар Серікұлы.
Гуманитарлық мәселелер де күн тәртібінен тыс қалған жоқ. Бейжіңде жылы қарым-қатынасты ғана емес, терең мәдени диалогты бейнелейтін Қазақстанның мәдени орталығы ашылды. Ұлы Дала мен Ұлы Қытай бәсекелеспей, бірін-бірі толықтыра отырып, «өркениеттердің өзара баюы» идеясы қайталанды.
Мемлекет басшысы Қытай бізге тағдырдың өзі сыйлаған сенімді көрші екенін атап өтті.
«Бұл поэтикалық бейне емес, геосаяси формула сияқты естілді. Қазақстан қарым-қатынаста, саудада және технологияда тұрақтылыққа бәс тігіп отыр. Басқа біреуге балама ретінде емес, тәуелсіз вектор ретінде Қытай осы формуланың бір бөлігі», – дейді халықаралық сарапшы.
ВАШИНГТОН. СИРЕК КЕЗДЕСЕТІН МЕТАЛДАР ҺӘМ ИБРАҺИМ КЕЛІСІМІ
Қасым-Жомарт Тоқаев дипломатиясының америкалық кезеңі оның «Орталық Азия – АҚШ» саммитіне С5+1 форматында қатысуымен ерекшеленді. Форматтың өзі шамамен он жыл бұрын іске қосылғанымен, ол алғаш рет шынымен стратегиялық мазмұнға ие болды. Орталық Азияның бес елінің басшылары АҚШ Президенті Дональд Трамппен Ақ үйде қонақ ретінде емес, серіктес ретінде кездесті.
«Бұрын Орталық Азия елдері Вашингтонда геосаяси дәліз ретінде қабылданатын. Енді олар келіссөз жүргізетін субъектілер ретінде қабылданады. Бұл форматтың архитектурасы жоғарыдан емес, төменнен – аймақтық ойыншылардың бастамашылығына байланысты өзгеретін сирек сәт», – деп есептейді Әнуар Бақытханов.
С5+1 саммиті Қазақстанның сыртқы саясаттағы елеулі жетістігі болды. Бұл сапардың болғаны ғана емес, қашан және қалай өткені маңызды. Қасым-Жомарт Тоқаев жаһандық күш орталықтары арасындағы шиеленіскен қайшылықтар жағдайында Астана олардың әрқайсысымен принциптерді құрбан етпей, сенім қалыптастыруға және субъективтілікті сақтай отырып, жекпе-жектен жоғары тұруға қабілетті екенін көрсетті.
Сапардың басты жетістіктерінің бірі – 17 миллиард доллардан асатын келісімдерге қол қою. Бұл келісімшарттар стратегиялық секторларды қамтиды: авиация, маңызды минералдық ресурстар, цифрлық технологиялар және биотехнология. XXI ғасырдың жаңа мұнайына айналып отырған сирек жер элементтеріне ерекше көңіл бөлінді.
«Әлем технологиялық бәсекелестік кезеңіне өтуде, мұнда құндылық санда емес, бірегейлікте. Жасыл энергия мен жасанды интеллектінің негізін құрайтын пайдалы қазбалар – бұл жаңа шекара. Ал, Қазақстан жай ғана шикізат жеткізушісі емес, ол өзін түпкілікті өнімді өңдеу мен дамытуда ойыншы ретінде көрсетуде», – деп түсіндіреді халықаралық сарапшы.
Қазақстанның Ибраһим (Авраам) келісімдеріне қосылу туралы шешімі – сапардың ең күтпеген және күшті дипломатиялық қадамдарының бірі. 2020 жылы АҚШ бастамасымен жасалған бұл келісімдер Израильдің араб және мұсылман елдерімен қарым-қатынасын қалыпқа келтіруге бағытталған. Қазақстанның қосылуы әлемге біздің өңірімізде ғана емес, одан тыс жерлерде де тұрақты бейбітшілік орнатуға қатысуға дайын екеніміздің белгісі.
«Бұл біздің бейтарап, құрметті медиатор ретіндегі рөліміз туралы мәлімдеме. Қазақстан қақтығысушы тараптар арасындағы «үшінші жолға» айналып барады. Бұл АҚШ пен Израиль тарапынан үлкен сенім», – деп есептейді Әнуар Серікұлы.
Сапардың бейресми бөлігіне тоқталсақ, Вашингтонда Қасым-Жомарт Тоқаев халықаралық нарыққа шыққан отандық ІТ стартаптардың негізін қалаушылармен кездесті. Президент презентацияларды қарап қана қойған жоқ, ол Қазақстанның цифрлық секіріске белсене кірісетінін және осы жастар оның қозғаушы күші болатынын айтты.
«Мемлекет басшысының технологиялық кәсіпкерлермен бірге отыруы ым-ишара емес. Бұл саяси мәлімдеме: ауыр өнеркәсіп дәуірі аяқталып, ақыл-ой бәсекесі басталып жатыр. Ал, Қазақстан мұны мінбеден бақылап отырғысы келмейді – ол алаңға шығып жатыр», – деп атап көрсетеді сарапшы.
Ақ үйде Дональд Трамппен бетпе-бет кездескен Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның Еуразиядағы Америка үшін сенімді серіктес болуға дайын екенін айтты. Жаңа экономикалық келісімдерден бастап гуманитарлық байланыстарды, оның ішінде білім мен ғылымды кеңейтуге дейінгі нақты қадамдар белгіленді.
«Менің ойымша, бұл иллюзиясыз, бірақ амбициялы кездесу болды. Қазақстанның қазбалы байлықтан да көп ұсынар мүмкіндігі бар. Бұл – жасанды интеллект, цифрлық құзыреттілік, географиялық артықшылық және өзгеруге деген ұмтылысы бар ел», – деп атап өтті Әнуар Бақытханов.
МӘСКЕУ. ОДАҚТАСТЫҚ ЖӘНЕ ҰМЫТЫЛМАЙТЫН ОРТАҚ ТАРИХ
Дипломатиялық кездесудің соңғы кезеңі Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге мемлекеттік сапары болды. Бұл сапар тек мәртебесімен ғана емес, мазмұнымен де ерекше. Алғашқы минуттардан – аэродромда әскери құрметпен қарсы алудан бастап, Кремльдегі бейресми түскі асқа дейін – күн тәртібінің тек ресми іс-әрекеттермен шектелмейтінін, серіктестіктің ауқымын қайта бағалауды көрсетті.
Жеке және кеңейтілген келіссөздер барысында Қасым-Жомарт Тоқаев пен Владимир Путин жаңа деңгейге: стратегиялық серіктестіктен жан-жақты альянсқа көшуге келісті. Бүгінгі халықаралық шындықта мұндай мәлімдеме сирек кездеседі. Оның салмағы, әсіресе шиеленісті жаһандық контекст пен Мәскеуге санкциялық қысымды ескере отырып, одан да құнды бола түсті.
«Бұл мәлімдеме жай достық туралы емес, Қазақстанның нақты ұстанымды талап еткенде одақ туралы айтудан қорықпауы жайлы. Сондай-ақ, ол өзінің егемендік үнін жоғалтпайды. Бұл өте нәзік, жетілген дипломатиялық қадам», – дейді Әнуар Бақытханов.
Орталық шешімдердің бірі энергетикалық жобаларды бекіту болды. Қазақстан алғаш рет «Росатомның» өзінің бірінші атом электр станциясының құрылысына қатысуын ресми түрде растады. Бұл жай ғана инженерлік жоба туралы емес, жаңа саланың – кадрлар, ғылыми мектеп және құзыреттіліктердің дүниеге келуі туралы. Бұл тұрақты болашаққа, энергетикалық тәуелсіздікке және технологиялық көшбасшылыққа салынған инвестиция.
«Ел атом энергетикасы деңгейіне жеткенде – бұл тек технологияда ғана емес, сонымен қатар егемендікте де қадам болмақ. Бұл өзінің маңызды инфрақұрылымын бақылау. Ал, Қазақстан үшін бұл іргетас сенім мен құзырет бар серіктестікте құрылуы өте маңызды. Бұл тұрғыда Ресей жай мердігер емес, технологиялық серіктес», – деп түсіндіреді сарапшы.
Тағы бір маңызды бағыт – көлік-логистикалық ынтымақтастық. Қазақстан мен Ресей Солтүстік-Оңтүстік дәліздерін, трансшекаралық теміржол желілерін және цифрлық логистиканы дамытуға келісті. Әңгіме екі елге ғана емес, бүкіл Еуразия құрлығына пайда әкелетін ауқымды инфрақұрылымдық байланыс туралы болып отыр.
Сапарда географияның кедергі емес, мүмкіндік екені баса айтылды. Ұзындығы 7500 шақырымды құрайтын ортақ шекара бақылау сызығы емес, экономикалық өзара іс-қимыл осіне айналуда. Осы рухта шекаралық өткелдерді жаңғырту, дәліз өткізу қабілетін кеңейту, бизнес-ортаны жеңілдету жайы қозғалды.
Гуманитарлық сала да сөз болды. Альянстың стратегиялық тұғырнамасы ретінде білім беру мәселесі алғаш рет осылай жан-жақты көтерілді. Қазақстанда қазірдің өзінде тоғыз ресейлік университеттің, соның ішінде Мәскеу мемлекеттік университетінің және МГИМО-ның филиалдары бар. Биылдың өзінде Омбыда ҚазҰУ филиалы, Астанада МГИМО филиалы ашылды. Медициналық жоғары оқу орындарының өкілдіктерін ашу жұмыстары жүргізілуде.
«Білім – жұмсақ күш емес. Бұл қатты іргетас. Бұл жұмыс істейтін, басқаратын және шешім қабылдайтын ұрпаққа инвестиция. Қазақстан сапалы білім беруге баса назар аударуда, ал Ресейдің жетекші университеттерімен серіктестік қисынды және прагматикалық бағытта болады», – деді Әнуар Серікұлы.
Еуразия картасында дәл Астана – Мәскеу желісі Батыс, Шығыс және Оңтүстіктің арасындағы тепе-теңдіктің осіне айналып отыр. Әрбір мемлекет жаңа тірек нүктесін іздеген әлемде Қазақстан мен Ресейдің одағы тұрақтылықтың қорқыныштан емес, сенімнен туатынын көрсетеді. Осы тұрғыда мәңгілік достық – бұл риторика емес, Еуразия кеңістігін үйлеспейтін орбиталарға ыдырап кетуден сақтайтын саяси тартылыс формуласы.
Сонымен қатар, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ пен Ресейге сапарынан кейін Ташкентте өткен Орталық Азия елдері басшыларының 7-ші консультативтік кездесуіне қатысты. 16 қарашадағы саммитке Әзербайжан басшысы Ильхам Әлиев «құрметті қонағы» ретінде келіп, Баку бұл кездесудің тең құқылы қатысушысы болды. Жиында Орталық Азияның қауіпсіздік, тұрақтылық және даму тұжырымдамасы мен 2026-2028 жылдарға арналған қауіпсіздік тізбесі қабылданғанын да айтып өткен жөн.
ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Бейжіңге, Вашингтонға және Мәскеуге сапарлары Қазақстанның тәуелсіз сыртқы саясат жүргізіп жатқанын, негізгі жаһандық орталықтармен бейтарап және тәуелсіз қарым-қатынас орнатқанын көрсетті. Әрбір сапар миллиардтаған доллар инвестициядан бастап жаңа халықаралық келісімдерге, білім беру бастамаларынан бірлескен инфрақұрылымдық жобаларға дейін нақты нәтиже берді.
Нұрлайым ЖАҚЫПҚЫЗЫ
