Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың мемлекеттік басқару жүйесін үш жыл ішінде толық цифрландыру жөніндегі тапсырмасы – кезекті әкімшілік реформа емес. Бұл – ел дамуының бағытын айқындайтын, мемлекеттік басқарудың философиясын алдағы ондаған жылдарға өзгертетін тарихи таңдау.
Цифрландыру – электрондық қызметтерді кеңейтумен ғана шектелмейді. Бұл – мемлекеттік басқару логикасының түбегейлі өзгеруі: қағазбастылықтан деректерге негізделген басқаруға көшу.
Президент өз Жолдауларында бірнеше рет атап өткендей:
«Мемлекет азаматтарға қызмет етуі тиіс, ал басқару жүйесі ашық әрі тиімді болуы керек».
Бүгінгі таңда дәл осы қағидатты іс жүзінде жүзеге асыратын тетік – цифрландыру.
Президент айқындаған басқару логикасы: қағаздан деректерге. Қасым-Жомарт Тоқаев Жолдауларында мемлекеттік аппараттың тиімділігі есептермен емес, нақты нәтижемен өлшенуі тиіс екенін жүйелі түрде атап келеді.
«Формализм мен көрсеткіш қуалау дамуды тежейді», – деп атап өтті Президент.
Әрбір мемлекеттік шешімнің цифрлық ізі болған кезде формализм мен жабық тетіктер дәуірі аяқталады. Деректерге негізделген басқару жауапкершілікті күшейтеді, ашықтықты арттырады және азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтады.
Деректерге негізделген басқару шешім қабылдау үдерісін ашық етеді, жеке жауапкершілікті нақтылайды, мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді күшейтеді. Бұл – Мемлекет басшысы жариялаған «еститін мемлекет» тұжырымдамасының институционалдық жалғасы.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, цифрландыру – ең ауқымды сыбайлас жемқорлыққа қарсы және дағдарысқа қарсы реформа. Адам факторының азаюы делдалдықты жояды, бюджет шығыстарының тиімділігін арттырады және қолайлы инвестициялық орта қалыптастырады.
Цифрландыру – Президенттің жүйелі сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаты. Президент Жолдауларында сыбайлас жемқорлықпен күресте тек жазалау емес, ең алдымен оны тудыратын себептерді жою маңызды екенін бірнеше рет атап өтті.
«Сыбайлас жемқорлықпен күрес – тек қылмыспен емес, оны тудыратын жағдайлармен күрес». Дәл осы тәсілді іс жүзінде жүзеге асыруға цифрландыру мүмкіндік береді. Адам факторы қысқарған жерде делдалдық жойылады, шешімдер ашық қабылданады, бюджет қаражатының қозғалысы толық бақылауға алынады. Бұл – күштік әдістерге емес, басқару архитектурасын өзгертуге негізделген реформа.
Цифрлық мемлекет шикізатқа тәуелділіктен деректер мен зияткерлік шешімдер экономикасына көшу деген сөз. Мұнда деректер – жаңа ресурсқа, алгоритмдер – жаңа индустрияға, ал цифрлық платформалар – заманауи даму инфрақұрылымына айналады.
Президент Жолдауы және экономиканың жаңа моделі. Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев Жолдауларында шикізаттық модельдің болашағы жоқ екенін ашық айтты. «Біздің басты мақсатымыз – әртараптандырылған, технологиялық және зияткерлік экономика құру». Цифрлық мемлекет осы мақсатқа жетудің негізгі құралына айналуда. Бүгінгі таңда деректер жаңа стратегиялық ресурсқа айналуда, алгоритмдер жаңа өндірістік тетік болуда және цифрлық платформалар заманауи экономикалық инфрақұрылым қызметін атқаруда.
Ұлттық байлық енді тек жер қойнауында емес, ең алдымен басқару сапасы мен цифрлық интеллектте қалыптасады.
Үнсіз реформа және «Әділетті Қазақстан». Президент айқындаған «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы әлеуметтік саясатта ғана емес, мемлекеттік басқару жүйесінде де жүзеге асуы тиіс. Цифрландыру бейімделмеген құрылымдарды табиғи түрде ығыстырады, нәтиже бермейтін функцияларды қысқартады, білікті әрі жауапты кадрларға жол ашады.
Бұл жүйеде, Президент атап өткендей, «лауазым емес, еңбек пен нақты нәтиже шешуші мәнге ие».
Президент тапсырмасын орындау – ортақ жауапкершілік. Мемлекет басшысы белгілеген үш жылдық мерзім – тек мемлекеттік аппарат үшін емес, бүкіл қоғам үшін үлкен сынақ. Егер тапсырма формалды түрде орындалса мемлекеттік басқару жүйесі баяулайды, көлеңкелі экономика сақталады және жастар мемлекетке емес, жекеменшік цифрлық платформаларға бет бұрады.
Ал егер Президент тапсырмасы толық әрі сапалы жүзеге асырылса Қазақстан Орталық Азиядағы цифрлық мемлекеттік басқарудың үлгісіне айналады, елдің инвестициялық тартымдылығы артады, мемлекет пен азаматтар арасындағы сенім жаңа деңгейге көтеріледі.
Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов,
Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты
