Бүгінгі таңда өзекті тақырыптардың бірі – әлеуметтік масылдық мәселесі. Масылдық дегеннің анықтамасы адам жұмыс істеуге қабілетті болғанымен, саналы түрде жұмыстан бас тартуымен түсіндіріледі. Қазақта «жалқау», «жатыпішер» деген сөздер текке айтылмаса керек. Бұл қоғамдағы әлеуметтік, ал жекелей алғанда адам бойындағы күрделі психологиялық кесел.
ӘЛЕУМЕТТІК МАСЫЛДЫҚ ҰЛТ ДАМУЫН ТЕЖЕЙДІ
Қазақстандағы әлеуметтік масылдық – халықты әлеуметтік қолдау жүйесі мен жұмыспен қамту деңгейіне тікелей байланысты қоғамда жиі талқыланатын өзекті мәселелердің бірі. Бұл үрдіс қазіргі қоғамда сирек талқыланғанымен, тамыры тереңге кеткен күрделі мәселелердің бірі. Әлеуметтік қолдау жүйесі уақытша көмек көрсетудің орнына тұрақты табыс көзіне айналған сәтте, ол қорған тетігі болудан қалып, керісінше, тұзаққа айналады. Мұндай жағдайда адамдар еңбек етуге деген ынтасынан айырылып, өз өміріне деген жауапкершілікті мемлекетке артып қояды.
Дамыған елдер бұл дағдарыспен өткен ғасырдың өзінде-ақ бетпе-бет келіп, әрқайсысы өзіндік, кейде ауыр болғанымен, нәтижелі шешімдер тапты. Ұлыбритания мен Дания секілді мемлекеттер әлеуметтік төлемдер жүйесін түбегейлі қайта қарап, оны енжар тәуелділіктен азаматтардың қоғам өміріне белсенді қатысуына бағытталған үлгіге айналдырды.
Тәуелділіктен іс-әрекетке дейінгі бұл жол бүгінгі таңда тұрақты әлеуметтік саясат құрып жатқан елдер үшін үлгіге айналуда. Қазіргі уақытта жаңғырудан өтіп жатқан Қазақстан бұл тәжірибеден көп нәрсе үйрене алады.
КЕДЕЙЛІК ҚАҚПАНЫ
«Әлеуметтік масылдық» ұғымы – адам немесе отбасының өз жағдайын өзгертуге нақты қадам жасамай, ұзақ уақыт бойы мемлекет беретін жәрдемақылардың есебінен өмір сүруін сипаттайды. Бастапқыда бұл – әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтарға қол ұшын созуды көздеген игі ниеттің жемісі. Алайда, іс жүзінде шартсыз әрі ұзақ мерзімді көмек көбіне тәуелділіктің тұйық шеңберіне айналып кетеді.
Экономистер мұны «кедейлік қақпаны» деп атайды. Адам жәрдемақыны неғұрлым ұзақ алса, соғұрлым оның жұмыс іздеуге немесе жаңа дағдыларды меңгеруге деген ынтасы әлсірейді. Мысалы, Дүниежүзілік банк зерттеулері көрсеткендей, төлемдерді алу шарттары нақты белгіленбеген жағдайда қоғамдағы еңбек белсенділігі 10-15 пайызға дейін төмендеуі мүмкін.
Масылдықтың себептері тек жұмыс істеуге құлықсыздықпен шектелмейді. Бұл – үмітсіздіктен туындайтын психологиялық қажу, қолжетімді жұмыс орындарының тапшылығы, білім деңгейінің жеткіліксіздігі, сондай-ақ адамның өз күшімен өмірін жақсарта алатынына деген сенімінің әлсіздігі. Әсіресе, бюрократиясы көп, әлеуметтік қолдау жүйесі тиімсіз елдерде бұл мәселе одан әрі ушыға түседі.
Сондықтан, дамыған мемлекеттер әлеуметтік саясатты белсенді бағытта қайта құруға басымдық берді: көмек тәуелділікке емес, керісінше, дербестікке бастайтын серпінге айналуы тиіс.
«ЕКІ ҚОЛҒА – БІР КҮРЕК» ТАППАЙ ЖҮРГЕНДЕРГЕ БЕРІЛГЕН МҮМКІНДІК
Әлемнің жетекші экономикаларының тәжірибесі бір шындықты айқын көрсетеді: егер көмек тәуелділікке айналса, қоғамның тұрақты дамуы мүмкін емес. Ұлыбритания, Германия, АҚШ және Скандинавия елдеріндегі реформалар әртүрлі болғанымен, олардың түпкі негізінде тиімділігін дәлелдеген ортақ қағидаттар жатыр.
Бірінші және ең басты қағидат – белсенді әлеуметтік саясат. Мемлекет тек қаражат таратып қоймай, нақты әрекетті талап етеді: жұмыс іздеу, оқу бағдарламаларына қатысу, тағылымдамадан өту, қоғамдық іске араласу. Бұл жаза емес, қайта адамға өзіне деген сенімділікті қайтарып, қоғамға пайдалы болу дағдысын жаңғыртудың жолы.
Екінші қағидат – «жауапкершілікке айырбас ретінде берілетін қаражат». Жәрдемақы жай сыйлық емес, азамат пен мемлекет арасындағы өзіндік келісімнің бөлігіне айналады. Көмек алушы белгілі бір шарттарды орындауға тиіс – сонда ғана ол көмек әділ әрі лайықты сипат алады.
Үшінші қағидат – адам капиталына инвестиция. Көптеген дамыған елдер қайта даярлау, цифрлық білім беру, кәсіпкерлікті қолдау бағыттарына қомақты қаражат бөледі. Себебі, мемлекет үшін адамды табыс табуға үйрету – оны мақсатсыз асыраудан әлдеқайда тиімді.
Төртінші қағидат – салықтық ынталандыру. Адал еңбек жәрдемақыдан тиімді болуы үшін табысы төмен жұмысшыларға жеңілдіктер беріліп, ұзақ уақыт жұмыссыз жүрген азаматтарды жұмысқа қабылдаған жұмыс берушілерге субсидиялар ұсынылады.
Ал, бесінші қағидат – қоғамдық бақылау мен еңбекке деген құрмет. Еңбек қайтадан басты әлеуметтік құндылыққа айналған кезде, масылдық қалыпты құбылыс болудан қалады. Осы тұрғыдан алғанда, жүргізілген реформалар тек экономикалық емес, сонымен бірге мәдени өзгерістерді де қамтиды.
Осы қағидаттардың барлығы «енжар қайырымдылықтан» «әлеуметтік серіктестікке» көшуге берік негіз қалайды. Яғни, «екі қолға – бір күрек» таппай жүргендерге мүмкіндік береді.
МАСЫЛДЫҚ ҮЛГІДЕН ДАМУ ҮЛГІСІНЕ КӨШУ
Соңғы жылдары Қазақстан әлеуметтік қолдау жүйесін дамытуда елеулі қадамдар жасады. Дегенмен, ел алдында әлі де маңызды міндет тұр: көмектің тәуелділікке айналып кетуіне жол бермеу. Бүгінде мемлекет аз қамтылған отбасыларға қатысты тәсілді жаңартып, көмектің атаулылығын күшейтіп, жұмыспен қамтуды ынталандыруға басымдық беріп отыр.
Бұл бағыттағы негізгі құралдардың бірі – атаулы әлеуметтік көмек (АӘК). Оны табысы кедейлік шегінен төмен отбасылар ғана алады әрі еңбекке қабілетті мүшелердің жұмыспен қамту бағдарламаларына қатысуы – басты шарттардың бірі. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі енгізген «әлеуметтік келісімшарт» тетігі оқыту, қайта даярлау, микронесиелеу және жұмысқа орналастыруға жәрдемдесуді қамтиды.
«Еңбек» және «Жастар практикасы» бағдарламалары азаматтарға мамандық игеруге, алғашқы еңбек тәжірибесін жинауға және өз ісін бастауға мүмкіндік береді. Ведомство деректеріне сүйенсек, тек 2024 жылдың өзінде 270 мыңнан астам адам оқу мен тағылымдамадан өткен, ал мыңдаған азамат мемлекеттік қолдаудың арқасында шағын бизнесін ашқан.
Сонымен қатар, сарапшылар тұрақты нәтижеге жету үшін өңірлік жұмыспен қамту орталықтарын дамыту, жергілікті деңгейде отбасылармен жұмысты күшейту және Германия мен Канада тәжірибесіндегідей «белсенді алушы» қағидатын енгізу қажеттігін атап өтеді. Мұнда тек бақылау емес, ынталандыру да маңызды: адам өз еңбегінің нәтижесі бар екенін сезініп, ал енжарлық қолдаудан айырылуға әкелетінін түсінуі тиіс.
Қазақстан үшін масылдық үлгіден даму үлгісіне көшу – тек экономикалық емес, сонымен бірге ұлттық еңбек мәдениетіне қатысты мәселе. Өйткені, еңбекқорлық пен төзімділік – халқымыздың болмысымен біте қайнасқан құндылықтар.
Әлеуметтік масылдық – жай ғана экономикалық түйткіл емес, ол адамның өзіне деген сенімінің дағдарысы. Қоғам мемлекет бәрін шешіп береді деген үмітпен өмір сүрсе, дамуды алға жетелейтін басты күш – бастама, жасампаздық, пайдалы болуға деген ұмтылыс әлсірейді.
Дамыған елдер бұл шындықты ертерек түсініп, жаңа ойлау жүйесіне көшті: көмек – қайыр емес, серіктестік. Мемлекет мүмкіндік береді, ал адам соған қарай қадам жасауы тиіс – білім алу, еңбек ету, кәсіп бастау, отбасының болашағына жауапкершілікпен қарау.
Қазақстан үшін бұл жол енді басталып келеді. Алайда, әлеует зор: еңбекқорлық, төзім мен өзара жәрдем – біздің мәдениетіміздің ажырамас бөлігі. Егер әлеуметтік қолдау тәуелділік тудырмай, керісінше, қанат бітірсе, әрбір азамат елдің ортақ өркендеуіне өз үлесін қоса алады.
ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН
Қазақстанда әлеуметтік масылдық жаппай құбылыс емес, бірақ кейбір әлеуметтік топтарда кездеседі. Әлеуметтік масылдықпен күресудің тиімді жолы – көмекпен қатар адамдарды өз бетімен жұмыс істеуге және өмірін жақсартуға ынталандыру, яғни тәуелділікті азайтып, қоғамда белсенді азаматтық ұстаным қалыптастыру. Әлеуметтік тәуелділік тек «жалқаулық» қана емес, көбінесе ол кедейлік, білім деңгейі немесе денсаулық жағдайымен де байланысты болуы мүмкін. Бүгінде мемлекет оны азайту үшін жұмысқа орналастыру, оқыту және шартты көмек жүйесін қолдануда.
Нұрлайым ЖАҚЫПҚЫЗЫ
