Тарих… Тағдыр…
Ұлт… Ұрпақ… – қазақ үшін киелі, қасиетті ұғымдар. Оған ешкімнің дауы жоқ. Бұл – өте күрделі тақырып.
Ал, Алтай мен Атырау арасын жалғап жатқан, арғы-бергі дәуірлерді бүгінгі ұрпақпен тілдестіретін ұлы сала – тарих екені де даусыз.
Біз – даласы кең болғанымен, тарихтың сан алуан қиын сындарынан өтіп, «мың өліп, мың тірілген», соның салдарынан саны адам сенгісіз азайса да, жер бетінен жойылып кетпеген, өз тағдырын өзгеге талқандатпаған, діні мен ділі берік, қайсар елміз.
Шынында да, бүгінгі халықаралық жағдай шиеленісіп, аса күрделі әрі аса нәзік кезеңде әрбір өзін осы жұрттың бір перзенті санайтын азамат туған елінің тағдырына бейжай қарамауы керек.
«Береке басы – бірлік» деген бабалар сөзін естен шығаруға болмайды. Себебі, ата-бабаларымыз ел мен жерді қорғау жолында тек білегінің күшіне ғана сенген жоқ. Олар қолындағы ақ семсеріне қалай сенсе, ақыл-парасатына да дәл солай сүйенді. Жазба тарихымыздың ғибраты мен сабағы бізге осыны үйретеді.
Тарихқа бір шолу жасасақ…
Расында, елді ұстап тұрған ең үлкен күш – бірлік. Көне түркі жазбаларында Күлтегін бабамыз: «Тату елге – тыныштық пен тоқшылық нәсіп болар» деп өсиет қалдырған. Осы бір ауыз сөздің салмағы бүгін де өзгерген жоқ. Ел іші тыныш болса, береке де, ырыс та бірге жүреді.
Сондықтан береке мен бірлік – кез келген халық үшін ең қымбат қазына. Ал, қазақ үшін бұл тіпті ерекше маңызды. Себебі, біз кең даланы мекендеген, тарихы терең, жері бай, бірақ саны аз халықпыз. Осындай елге бірлік ауадай қажет.
Қазір дүние қатты өзгеріп жатыр. Ғылым да, техника да күн сайын алға басуда. Соған қарай адамдардың тарихқа деген көзқарасы да жаңарып келеді. Ескі деректер қайта қаралып, жаңа мәліметтер пайда болуда. Бұл – заңды құбылыс.
Осы орайда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Алтын Ордаға арналған халықаралық жиында тарих туралы маңызды ой айтқан еді. Президенттің сөзі өте мәнді:
«Тарихты зерттеу дегеніміз – өткенмен өмір сүру немесе көнені көксеу емес. Түп-тамырымызды толық танып-білу арқылы ұлт дамуының көкжиегін кеңейту қажет».
Бұл – тарихқа жаңаша көзқараспен қарап, оны ғылыми тұрғыдан зерделеу қажеттігін білдіретін маңызды тұжырым.
Шынында да, қазақ халқының тарихы бір күнде немесе бір ғасырда қалыптасқан жоқ. Оның бастауы мыңдаған жылдардың тереңінде жатыр. Біздің жерімізді ерте заманнан бері сан алуан тайпалар мен қауымдар мекендеп келген. Археологтар тапқан деректер соны айқын көрсетеді.
Солардың бірі – Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті. Ғалымдардың айтуынша, бұл адамдар шамамен 5,5 мың жыл бұрын өмір сүрген. Олар жылқыны алғаш қолға үйреткен халықтардың бірі ретінде әлемге белгілі.
Кең байтақ далада қола дәуірінде Андрон мәдениеті де өмір сүрді. Ол кезде адамдар мал бағып, темір мен қоланы өңдеуді үйренген. Қоныстар салып, өз тіршілігін қалыптастырған. Бұл – Ұлы Даланың өте ертеден-ақ өркениеті болғанын дәлелдейді.
Одан кейін бұл жерлерде сақтар мен ғұндар өмір сүрді. Олар ер жүрек, намысты халық болды. Ат үстінде күн кешіп, кең даланы қорғады. Батырлықты ту етіп, елін, жерін сақтап қалды. Олардың әскери өнері мен салт-дәстүрі кейінгі түркі халықтарының қалыптасуына үлкен ықпал етті.
Уақыт өте келе Ұлы Далада түркі тайпаларының дәуірі басталды. Түркі жұрты бір-біріне жақын, тілі де, тұрмысы да, салт-санасы да ұқсас ел еді. Сол заманда Түрік қағанаты құрылып, кейін Батыс Түрік қағанаты, Түргеш, Қарлұқ, Қарахан, Қимақ және Қыпшақ сияқты ірі мемлекеттер тарих сахнасына шықты.
Бұл мемлекеттер жай ғана ел билеген құрылым емес, тұтас бір өркениет болатын. Сол дәуірде ортақ тіл, ортақ мәдениет, ортақ дүниетаным қалыптасты. Бүгінгі қазақ тілі де сол көне түркі тілдерінің жалғасы. Нақты айтқанда, қазақ тілі – қыпшақ тобына жататын, сол көне түркі тілдерінің заңды жалғасы.
XIII-XV ғасырларда Ұлы Далада «Алтын Орда» атты алып мемлекет өмір сүрді. Бұл мемлекет Жошы ұлысының негізінде құрылып, Еуразияның кең аумағын қамтыды. Алтын Орда тек күшті әскери мемлекет қана емес, сонымен бірге түрлі тайпалардың басын қосқан ортақ тарихи кеңістік болып жазбаларда таңбаланып қалды.
Оның құрамында қыпшақ, найман, керей, қоңырат, арғын, қаңлы, жалайыр және тағы басқа көптеген тайпалар өмір сүрді. Кейін осы тайпалардың басым бөлігі қазақ халқының құрамына енді. Сондықтан Алтын Орда дәуірі қазақ халқының қалыптасу жолындағы ең маңызды кезеңдердің бірі болып саналады.
XV ғасырдың орта шенінде Керей мен Жәнібек сұлтандардың бастауымен Қазақ хандығы құрылды. Бұл – қазақ халқының тарихындағы аса маңызды кезеңдердің бірі. Себебі, осы уақыттан бастап Ұлы Далада қазақ халқы өз алдына дербес хандық құрып, тәуелсіз ел ретінде тарих сахнасына шықты. Бірақ, Қазақ хандығы аяқ астынан пайда болған жоқ. Ол бұған дейінгі ғасырлар бойы қалыптасқан мемлекеттілік дәстүрінің заңды жалғасы болды. Бұған дейін өмір сүрген Түркі дәуірі, Қыпшақ мемлекеті, Алтын Орда кезеңі – бәрі Қазақ хандығының құрылуына негіз болған тарихи сатылар еді.
Қазақ хандығының басты мұраты – елдің бірлігін сақтау, жердің тұтастығын қорғау, халықтың ынтымағын нығайту болды. Хандар мен билер ел ішіндегі татулықты сақтап, елді бірлікке ұйыстырып отырды. Өйткені, бірлігі бар ел ғана сыртқы сынға төтеп бере алады.
Қазақ халқының тарихына көз салсақ, әр дәуірдің өз орны бар екенін көреміз. Ежелгі Ботай мәдениетінен басталған өмір, сақтар мен ғұндардың ерлік рухы, түркі мемлекеттерінің рухани мұрасы, Алтын Орданың саяси тәжірибесі және Қазақ хандығы – бәрі бір-бірімен жалғасқан үлкен тарихтың бөлшектері.
Сондықтан қазақ тарихын бөлек-бөлек үзік-үзік емес, біртұтас ұзақ жол ретінде қарау керек. Бұл жолда халық талай қиындық көрді, талай сыннан өтті. Бірақ, соған қарамастан, жерін де, тілін де, салтын да, рухын да сақтап қалды. Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан – сол ұзақ тарихтың заңды жалғасы.
Өткенді, білу тек тарих үшін емес, ең бастысы – ата-баба аманатына адал болу, елдің құндылығын бағалау, ертеңгі күнге жауапкершілікпен қарау деген сөз.
Алтын Орда дегенде…
Алтын Орда дегенде… көп адам оны тек өткеннің бір алыста қалған мемлекеті деп ойлайды. Бірақ, шын мәнінде ол – бүгінгі тарихымыздың үлкен бір бастауы. Ұлы Далада өмір сүрген елдің жүріп өткен жолын қарасақ, Алтын Орда мен бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның арасында үзілмеген сабақтастық бар екенін байқаймыз.
Иә, Алтын Орда Дешті Қыпшақ деп аталатын ұлы өлкені біріктірді. Бұл мемлекет тек соғыс пен билікке ғана сүйенген жоқ. Оның ішінде күнделікті өмір де қайнап жатты. Мал баққан халық, керуен жолымен жүрген саудагерлер, қалалардағы қолөнершілер – бәрі бір үлкен жүйенің бөлшегі болды. Сарай-Бату сияқты қалаларда сауда жүріп, әр түрлі халықтар араласып жатты. Ұлы Жібек жолының бір бөлігі осы кеңістіктен өтті. Сол арқылы Шығыс пен Батыс жалғасып, дала тіршілігі әлемдік қозғалыстың бір бөлігіне айналды.
Ал, дін мен мәдениет жағына келсек, сол кезеңде ислам діні кеңінен таралып, дала өміріне жаңа рухани бағыт берді. Сонымен бірге көне түркілік дәстүрлер де сақталып қалды. Осы екі арна араласып, бүгінгі қазақ мәдениетінің негізін қалыптастырды.
Егер тарихқа кеңірек көз салсақ, Алтын Орда бір ғана саяси құрылым емес екенін көреміз. Ол – қала мен даланы, сауда мен көшпелі өмірді, әр түрлі тайпаларды бір кеңістікке тоғыстырған үлкен өркениет.
Ал, бүгін ше?
Бүгін біз – Тәуелсіз Қазақстанбыз. Бірақ, тамырымыз сол баяғы Ұлы Далада жатыр. Біз де сол жердің ұрпағымыз, сол тарихтың жалғасымыз. Мемлекетіміз де бірлікке, жер тұтастығына, ел тыныштығына негізделген.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Алтын Орда тарихына қатысты айтқан ойында осы сабақтастықтың мәнін атап көрсеткен еді. Оның сөзін қарапайым түсіндірсек, былай деуге болады:
Біз – Алтын Орда дәстүрімен байланысы бар халықпыз. Сол тарихи мұра біздің бүгінгі мемлекетіміздің рухани негіздерінің бірі.
Президент сонымен бірге бұл мұраны тек тарих ретінде сақтап қалмай, оны терең зерттеу қажет екенін айтты. Осы мақсатта Жошы Ұлысын зерттейтін арнайы ғылыми орталық құрылды. Сонымен қатар, Алтын Орда тарихына арналған жеке ғылыми томдар дайындалып, зерттеу жұмыстары кеңейіп келеді. Бұл – тарихты жаңа деңгейде түсінуге жасалған маңызды қадам. Бірақ, тарих тек кітапта ғана емес. Оны түсіну үшін халықтың өміріне де қарау керек. Бүгінгі қазақтың мінезі, тұрмысы, салт-дәстүрі – сол ұзақ тарихтың жалғасы.
Алтын Орданың ыдырауы да тарихтың аяқталуы емес, жаңа кезеңнің басталуы болды. Сол кезеңнің жалғасы ретінде Қазақ хандығы дүниеге келіп, кейін бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанға жол ашты.
Алтын Орда мен бүгінгі Қазақстан:
уақыт өзгерсе де, тамыр үзілмеген тарих
Алтын Орда мен бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанды қатар қойып қарасаң, көзге бір қызық нәрсе түседі: заман бөлек, өмір бөлек, бірақ дала мінезі мен мемлекет ұстау тәсілінде үлкен сабақтастық бар.
***
Алтын Орда кезінде ең басты мәселе – билікті дұрыс ұстап тұру болған. Егер хан мықты болса, ел де тыныш өмір сүрген. Ал, билік әлсіресе, ел ішінде алауыздық көбейіп, береке кететін.
Бүгінгі Қазақстанда да мемлекеттің тірегі – тұрақты басқару жүйесі. Бұрынғыдай ру арасындағы немесе күшпен талас жоқ, қазір бәрі заң мен Конституцияға сүйенеді. Бірақ, негізгі ой сол күйі өзгермеген: елді ұстап тұратын нәрсе – тәртіп пен бір орталыққа бағыну.
***
Алтын Орда дәуірінде әр түрлі тайпалар бір жерде бірге өмір сүрді. Бұл бір жағынан күш болса, бір жағынан сынақ та еді. Егер бірлік болса – ел күшейеді, ал бірлік бұзылса – ел де ыдырай бастайды.
Бүгінгі Қазақстан да көпұлтты, көпмәдениетті ел. Сондықтан бірлік мәселесі қазір де өте маңызды. Тарихтың сабағы өзгермеген: бірлігі бар елдің берекесі де болады.
***
Алтын Орда кезінде мемлекеттің негізгі табысы саудадан түскен. Ұлы Жібек жолы арқылы керуендер жүріп, қала мәдениеті дамыды, базарлар мен қалалар жанданды.
Бүгінгі Қазақстанда да экономика – ең басты салалардың бірі. Бұрын керуен жолы болса, қазір теміржол, мұнай-газ, өнеркәсіп және халықаралық сауда бар.
Негізгі ұқсастық біреу: мемлекеттің күші оның экономикасы мен байланысында жатыр.
***
Алтын Орда кең аумақты басқарғандықтан, сыртқы қауіп пен көрші елдермен қарым-қатынас өте маңызды болған. Шекараны қорғау, көрші елдермен қарым-қатынас – басты міндеттердің бірі еді.
Бүгінгі Қазақстан да геосаяси жағынан маңызды аймақта орналасқан. Сондықтан бейбіт саясат ұстану, барлық елмен тең қарым-қатынас жасау – мемлекеттің тұрақтылығын сақтайтын негізгі жол.
***
Алтын Орда дәуірінде ислам діні кең таралып, халықтың рухани бірлігі күшейді. Сонымен бірге көне дала салты да сақталды. Осы екі бағыт араласып, кейінгі қазақ мәдениетінің негізін қалады.
Бүгінгі Қазақстанда да сол рухани сабақтастық үзілген жоқ. Дәстүр, тіл, салт – бәрі тарихпен байланысып жатыр. Тек заман өзгерді, ал мазмұн сол қалпы сақталды.
Түйін сөз: Алтын Орда мен бүгінгі Қазақстанды салыстырғанда бір нәрсе анық көрінеді: тарих үзіліп қалған жоқ, тек өзгеріп, жаңарып отырған.
Бірі – көне дала мемлекеті;
Екіншісі – тәуелсіз қазіргі ел.
Бірақ, екеуін жалғайтын ортақ нәрсе бар: кең дала, бірлік идеясы, мемлекеттілік дәстүр және халықтың үзілмеген тарихи жады. Сондықтан Алтын Орда – тек өткен емес, ол бүгінгі Қазақстанның тарихи тамыры.
Біз өз тарихымызды білген сайын өз елімізді, өз тамырымызды жақсы түсінеміз. Тарихын білетін адам өз болашағын да дұрыс құра алады.
Қызжібек ӘБДІҒАНИҚЫЗЫ
