Мақалада «университеттердің үшінші миссиясы» ұғымы жан-жақты қарастырылып, осы тұрғыда Ашық кітапхананы құру мақсаттары баяндалады. Университет студенттеріне қолдау көрсетуге және Алматы қаласының тұрғындары арасында кітапхананы кеңінен танытуға бағытталған AlmaU Open Library іс-шараларының мысалдары келтірілген.
Соңғы жылдары әлемде қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуындағы университеттердің рөліне назар аудару күшейіп келеді. Жоғары оқу орындарының бұл қосымша қызметі университеттің «үшінші миссиясы» деп аталады [1].
Үшінші миссия идеясы дәстүрлі түрде білім беру мен ғылыми зерттеулерге негізделген университеттің негізгі қызметтерін қоғам өміріне пайдалы үлес қосу жауапкершілігімен толықтыруды көздейді. Осылайша, университет «білім беру кеңістігі» қаланың негізгі элементіне айналуға тиіс. Мұндай кеңейтілген мақсатты БҰҰ Жаһандық шарты ілгерілетіп отырған Жауапты басқарушылық білім беру қағидаттары (PRME) [2] және Тұрақты даму мақсаттары [1] едәуір дәрежеде қолдайды.
Бұл мәселелер Алматы Менеджмент университетінің (бұдан әрі – AlmaU) президенті А.Б. Қожахметовтің редакциясымен жарық көрген «Қазақстандық университеттің тиімді моделін іздеу жолында» атты ұжымдық монографияда егжей-тегжейлі қарастырылған. Еңбек 2021 жылы орыс тілінде басылып, кейін ағылшын және қазақ тілдеріне аударылды.
Біз дербес жұмыс істейтін және университеттер жанынан ашылған шетелдік әрі отандық көпшілік кітапханалардың тәжірибесін қарастырдық. Атап айтқанда, Дания кітапханаларының тәжірибесіне назар аударылды. Дания жағдайында олардың миссиясы халықты ағарту, білім мен мәдениетке тегін қол жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз ету болып табылады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, оқырмандар белсенділігінің жоғары деңгейі елдің экономикалық көрсеткіштеріне де нақты әсер етеді: кітапханалар Данияның жалпы ішкі өнімін жыл сайын 2 млрд кронға арттыратыны есептелген [3].
Тәжірибе көрсеткендей, бала кезінен кітап оқитын адамдар сапалы білім алып, жақсы жұмысқа орналасады және көбірек салық төлейді. Ал, оқу дағдыларының төмендеуі демократия үшін қауіп төндіреді, өйткені қоғамдық өмірге саналы түрде қатысуға кітап оқитын адамдар ғана қабілетті.
Қазақстанда да, шетелде де кітапхана қызметінің аясын көпшілік кітапхана үлгісі арқылы кеңейтуді таңдаған жоғары оқу орындарының саны көп емес екенін мойындау қажет.
Университеттің үшінші миссиясын жүзеге асыру мақсатында Алматы Менеджмент Университеті «Күміс университет» жобасы аясында және өзінің 35 жылдығына орай AlmaU қауымдастығының мүшелеріне – студенттерге, қызметкерлер мен оқытушыларға дәстүрлі қызмет көрсететін жаңартылған университет кітапханасын ғана емес, сонымен қатар AlmaU АШЫҚ кітапханасын (AlmaU Open Library) ашты. Ол, ең алдымен, қарым-қатынас жасауға, білім алуға, пікір алмасуға және бос уақытын өткізуге арналған ашық кеңістікке келгісі келетін сыртқы келушілерге – жақын маңдағы аудандардың тұрғындарына қолжетімді [4].
Жобаның мақсаттары:
- кітапхананы баршаға қолжетімді мәдени орталыққа айналдыру;
- Алматы қаласы тұрғындарының барынша көп бөлігінің бос уақытын тиімді өткізуіне және пайдалы іспен айналысуына жағдай жасау;
- әдебиет арқылы аудан тұрғындарына әлеуметтік-ағартушылық бағытта білім беру, олардың кітап оқуға деген сүйіспеншілігін қалыптастыру.
AlmaU Open Library қызметінің алғашқы кезеңінен бастап мынадай жоспарлар белгіленді:
- келушілерге кітапхана ресурстарын толық пайдалану мүмкіндігін ұсыну;
- кітап клубы мен киноклуб ашу;
- шахмат клубын құру;
- зейнеткерлерге арналған «Смартфонды бес саусағыңдай біл» атты цифрлық сауаттылық курсын өткізу.
AlmaU Open Library жобасын дамытуды бастаған кезде біз шахмат, Excel және жасанды интеллект бойынша сабақ өткізе алатын мамандарды университетіміздің оқытушылары мен студенттері арасынан іздедік. Сонымен қатар, сабақтардың практикалық бөлімінде оқытушыларға көмектесетін студент-волонтерлерді тарттық. Оқытушылармен және волонтерлермен бірлесіп оқу бағдарламаларын әзірлеп, қала тұрғындарына арналған сабақтар ұйымдастырдық. Іс-шаралар туралы ақпарат әлеуметтік желілерде жарияланып, хабарламалар тарату арқылы көпшілікке жеткізілді. Уақыт өте келе қатысушылар саны артып, жаңа идеялар мен бағыттар пайда болды. Осылайша, AlmaU Open Library өз қауымдастығын қалыптастыра бастады және білім алуға, қарым-қатынас жасауға әрі білім алмасуға арналған ашық алаңға айналды.
Университеттердің үшінші миссиясын жүзеге асыра отырып, AlmaU Open Library ашықтық, еркін білім беру және мәдени алмасу идеяларын іске асырады. Қазіргі уақытта кітапхана келушілер үшін аптасына жеті күн ашық.
Бүгінде AlmaU Open Library кітапханасының жексенбілік бағдарламасы пайдаланушыларға не ұсынады?
Кітап клубы – жыл бойы әдебиетке қызығушылық танытатын оқырмандарды біріктіретін 12 ерекше кездесу. Әр басқосуда жаңа шығарма талқыланып, әр оқырманның пікірі мен әсері ортаға салынды.
Киноклуб – фильм көріп қана қоймай, оның мәніне үңілетін кеңістік. Жылына 10-12 рет ұйымдастырылған шараларда фильмдер тамашаланып, идеялар талқыланып, әр көрермен өз ойын ортаға салды.
Шахмат клубы – ойлау қабілетін шыңдап, әр жүрістің мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік берген алаң болды. Жыл бойы 7-8 кездесу өткізіліп, қатысушылар түрлі партияларды талдап, тактикалық тәсілдерді меңгеріп, өз шеберліктерін жетілдірді.
Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрінің бұйрығымен бекітілген Халықтың медиасауаттылығын дамытудың және медиа саласы мамандарының біліктілігін арттыру жөніндегі 2026 жылға арналған жоспар аясында, сондай-ақ «AlmaU Open Library» жобасының ағымдағы жылдың екінші тоқсанына жоспарланған оқыту тренингтері шеңберінде 2026 жылғы 1-22 сәуір аралығында зейнеткерлерге арналған «Смартфонды бес саусағыңдай біл» атты цифрлық сауаттылық курсы бесінші рет өткізілді. Курсқа 60 пен 81 жас аралығындағы 20 зейнеткер қатысты. Сонымен қатар, жобаға «Қоғамға қызмет ету» курсынан өтіп жүрген 17 волонтер тартылып, олар сабақтардың практикалық бөлімінде лекторға көмек көрсетті.
Бұл курс кітапханада алғаш рет 2022 жылы ұйымдастырылды. Ол смартфон мен интернетті пайдалану дағдыларын жетілдіргісі келетін егде жастағы адамдарға арнайы арналған. Курстың мақсаты – смартфон пайдаланушыларының әртүрлі буындары арасындағы цифрлық теңсіздікті азайту және егде жастағы отандастарымыздың барған сайын цифрландырылып келе жатқан әлемде бағдарлауын жеңілдету. Курс қазақ және орыс тілдерінде өткізілді.
Цифрлық сауаттылық сабақтарын кітапхананың бас менеджерлері Шынжырбай А. Е., Карибжанова А. О. және Аусадықова М. Т. жүргізді. Олар бұл курсты қазақ және орыс тілдерінде бірнеше рет өткізген тәжірибелі лекторлар және егде жастағы аудиториямен тиімді қарым-қатынас орната білді [6].
Осындай бағыттардың аясы үнемі кеңейіп келеді. AlmaU Open Library жұмыс істеген жылдар ішінде жаңа кітаптардың ондаған таныстырылымы, коучтармен, ақындармен және суретшілермен шығармашылық кездесулер, мерекелік кештер, қазақстандық жазушылармен және музыканттармен авторлық кездесулер, жаңадан бастаушыларға арналған Excel және AI курстары және басқа да көптеген іс-шаралар өткізілді.
AlmaU Open Library қызметі AlmaU Президенті А.Б. Қожахметов матрицасының кемінде үш критерийіне сәйкес келеді:
Meaningful:
- әлеуметтік теңсіздікті азайтуға және инклюзивті қоғам қалыптастыруға ықпал ету;
- отандастарымыздың өмір сүру сапасын жақсарту.
Educational:
- қала тұрғындарының әртүрлі топтарына кітапхана ресурстары мен оқыту курстарына еркін қол жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз ету;
Stand Service:
- сапалы қызмет көрсету және пайдаланушылардың қанағаттануының AlmaU имиджіне ықпал ететін фактор болуы;
- қызметкерлердің сапалы қызмет көрсетуге және өзін-өзі дамытуға ынталылығы [6].
Кітапхананың ақпараттық қоры 200 мыңнан астам ресурсты біріктірді: оның 150 мыңы – баспа басылымдары, 50 мыңы – электрондық дереккөздер. Оқырмандар үшін екі оқу залы қолжетімді болды. Сонымен қатар, кітапхана сайтына, электрондық каталогта, әлемнің кез келген нүктесінен пайдалануға болатын онлайн дерекқорларға және AlmaU репозиторийіне [5] тәулік бойы қол жеткізу мүмкіндігі қарастырылған. AlmaU репозиторийі барлық пайдаланушылар үшін құпия сөзсіз қолжетімді және толық мәтіндерді жүктеп алуға мүмкіндік береді.
Кітапхана қаланың мәдени өміріне белсенді араласып, түрлі әдеби және кітап фестивальдерінің тұрақты қатысушысына айналды. Қызметкерлер халықаралық кәсіби алаңдарда тәжірибе алмасып, кітапхана ісіндегі жаңа бағыттармен танысып отырды.
AlmaU Open Library-дің басты құндылығы – оның адамдарды біріктіруінде. Мұнда кітап білімнің бастауы болса, кездесулер мен іс-шаралар жаңа идеялардың қалыптасуына жол ашады. Студенттерден бастап қала тұрғындарына дейін әр адам өзіне қажетті ақпарат, жаңа әсер немесе пайдалы байланыс таба алады. Осы ерекшелігімен кітапхана университет қабырғасынан асып, қаланың білім мен мәдениет кеңістігінің бір бөлігіне айналды.
2025 жылы жексенбілік бағдарламаларға 1500-ге жуық адам қатысып, AlmaU Open Library кеңістігіне жаңа леп әкелді. Жыл өткен сайын келушілер қатары мен іс-шаралардың мазмұны да кеңейіп келеді. Мұның бәрі кітапхананың бүгінгі рөлінің өзгергенін көрсетеді. Кітаптан басталған бұл кеңістік бүгінде білім, мәдениет, қарым-қатынас пен жаңа идеялар тоғысатын ортаға айналды.
Колчина Юлия Викторовна,
Алматы Менеджмент университеті кітапханасының директоры;
Карибжанова Ардақ Османханқызы,
Алматы Менеджмент университеті кітапханасының бас менеджері;
Аусадықова Мақпал Турлығазықызы,
Алматы Менеджмент университеті кітапханасының бас менеджері.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
- Қазақстандық университеттің тиімді моделін іздеу жолында: ұжымдық монография / А. Б. Қожахметовтің редакциясымен. – Алматы, 2021. – 83-б.
- Munck, R. (2010). Civic Engagement and Global Citizenship in a University Context: Core business of desirable add-on? Art & Humanity in Higher Education, 9 (1), 31-41.
- «Болашақ кітапханалары» талдау орталығы: Көпшілік кітапханалардың экономикалық құндылығы https://www.fremtidensbiblioteker.dk/
- AlmaU Open Library сайтының басты беті https://open-library.almau.edu.kz/
- AlmaU репозиторийі http://repository.almau.edu.kz/xmlui/
- AlmaU Open Library: больше чем библиотека / Ю. В. Колчина, А. О. Карибжанова // Кітапхана маркетингі 360°: халықаралық қатысуымен өткен V Бүкілресейлік ғылыми-практикалық конференция материалдары: мақалалар жинағы. – Мәскеу: РУСАЙНС, 2026. – 62–73-бб.
