Жас маманның еңбек нарығындағы орны, өңірдегі кәсіпкердің мүмкіндігі, мемлекет қаржысының тиімді жұмсалуы, өндірістегі қауіпсіздік – күнделікті өмірде әрқайсысы бөлек көрінетін осы мәселелердің ғылыми тұрғыдан зерделеуді қажет ететін ортақ қырлары бар. Олардың түпкі себептерін түсіну, өзгерістердің ықтимал салдарын бағалау және негізді шешім ұсыну университет ғылымына үлкен жауапкершілік жүктейді. Зерттеу нәтижесі қоғамдық шешімге қалай ықпал етеді? Технологиялық өзгерістер тұсында адамға қандай білім мен қабілет қажет? Ғылыми ойдың қазақ тіліндегі өрісі қалай кеңейеді? Esil University-дің ғылыми жұмыс және интернационалдандыру жөніндегі проректоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор Дәметкен Медиханқызы Төреқұловамен сұхбаттың өзегіне осы сауалдар алынды.
– Дәметкен Медиханқызы, ғылымның жетістігін бағалағанда жарияланымдар, ғылыми жобалар мен халықаралық көрсеткіштер туралы айтамыз. Ал оның қоғам алдындағы жауапкершілігі неден басталады?
– Ғылымның қоғам алдындағы жауапкершілігі зерттеуге алынған мәселенің өзінен басталады. Ғалым нені зерттеп отырғанын ғана емес, сол мәселенің ел өміріндегі орнын, кімнің мүддесіне қатысты екенін, оның шешілуі қандай өзгеріске жол ашатынын терең түсінуі керек. Айталық, жастардың жұмыспен қамтылуы деген ұғымның ар жағында мамандық таңдаған, білімге уақыт пен қаражат жұмсаған, ертеңіне сеніммен қарағысы келетін адамның тағдыры тұр. Өңірлердің дамуын зерттегенде де халықтың тұрмысын, жергілікті мүмкіндіктерді, адамның өз туған жерінде кәсібін жүргізіп, еңбегінің нәтижесін көруіне қажетті жағдайларды ескеру қажет. Осындай сұрақтар ғылыми ізденістің мазмұнын айқындайды. Университеттің зияткерлік әлеуеті ел үшін маңызды мәселелерді дәл қоя білуінен және сол мәселелерге сенімді дерекке сүйеніп жауап іздеуінен көрінеді.
Ғылыми жарияланымның да, зерттеу жобасының да өз орны бар. Олар жаңа білімді кәсіби ортаға ұсынуға, қорытындыны талқылауға, ғылыми пікірдің негізділігін тексеруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге зерттеу нәтижесінің білім беру тәжірибесіне, басқару шешіміне немесе өндірістік үдеріске қалай ықпал еткенін қадағалау қажет. Ғылымға деген қоғамдық сенім осындай сабақтастықтан қалыптасады. Мұнда асығыс уәде беруге орын жоқ: ғалым өз тұжырымының дәлелін де, қолданылу шегін де ашық көрсетуге тиіс.
– Сіз жетекшілік ететін квазимемлекеттік секторды реформалау жөніндегі жобаға тоқталсақ. Қарапайым азамат үшін бұл зерттеудің маңызы неде?
– 2025-2027 жылдарға арналған «AP26104777 Квазимемлекеттік секторды реформалаудың жүйелі әсерлері: Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың жаңа моделіне қарай» атты зерттеу мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік кәсіпорындардың өзара іс-қимылын жетілдіру мәселесіне бағытталған. Жобада халықаралық тәжірибені зерделеу, Қазақстан жағдайының ерекшеліктерін айқындау және өзгерістер жөнінде ұсынымдар әзірлеу көзделген. Бұл тақырыптың қоғамдық маңызын түсіндіру үшін басқару шешімінің азамат өмірімен байланысына назар аудару керек. Мемлекет қатысатын кәсіпорынның мақсаты қаншалықты айқын? Оның қызмет нәтижесі қалай бағаланады? Қабылданған шешім үшін жауапкершілік кімге жүктеледі? Қоғам сол нәтижелер туралы түсінікті ақпарат ала ма? Осындай сұрақтардың жауабы ресурстардың тиімді жұмсалуына және басқаруға деген сенімге тікелей қатысты.
Реформаны ғылыми тұрғыдан қарастыру оның ықтимал салдарын жан-жақты бағалауды талап етеді. Белгілі бір басқару тәсілін ұсынғанда оның қандай жағдайда тиімді жұмыс істейтінін, қандай тәуекел туғызатынын және оны іске асыруға не қажет екенін көрсету маңызды. Шетелде қолданылған модельдің Қазақстан жағдайына сәйкестігі де мұқият зерттелуі тиіс. Ғалымның міндеті – таңдаудың негізін күшейту, шешім қабылдайтын тарапқа оның мүмкіндігі мен салдарын анық көруге көмектесу. Басқарудың сапасы жауапкершіліктің айқындығынан, есептіліктің ашықтығынан және нәтижені бағалаудың әділдігінен танылады.
– Жасанды интеллектінің дамуы жастардың болашағына қатысты үмітті де, алаңдаушылықты да күшейтті. Университет бұл өзгерістерге қандай ғылыми көзқарас ұсына алады?
– Университеттің 2025-2027 жылдарға арналған жобаларының бірі – «AP26105089 Жасанды интеллекттің еңбек нарығына әсері: сандық трансформация контекстіндегі жастар үшін мүмкіндіктер мен қиындықтарды талдау» – жасанды интеллектінің Қазақстандағы еңбек нарығына ықпалын, жастар үшін туындайтын мүмкіндіктер мен қиындықтарды зерттеуге арналған. Осы мәселеде бізге мамандықтардың болашағы туралы жалпылама болжамнан гөрі нақты еңбек міндеттерінің қалай өзгеретінін түсіну маңызды. Қандай міндетті технологияға беруге болады, қай тұста адамның кәсіби пайымы мен жауапкершілігі шешуші рөл атқарады, еңбек жолын енді бастаған маман өз орнын қалай табады – зерттеу осы сауалдарды байыппен қарастыруы қажет. Технологияның даму жылдамдығы мен адамның оған бейімделу мүмкіндігінің арасы алшақтап кетпеуі керек. Сондықтан мәселенің білімге қолжетімділік, қайта даярлау және кәсіби бағдар беру сияқты әлеуметтік қырларына да назар аударған жөн.
Университет үшін мұның мәні ерекше. Студентке белгілі бір құралды пайдалануды үйретумен бірге, оның ұсынған жауабын тексеру, деректің сенімділігін бағалау және өз шешімін дәлелдеу қабілетін қалыптастыру қажет. Жас маман технологияның көмегімен жұмыс істеген кезде де кәсіби жауапкершіліктің өзінде қалатынын түсінуі тиіс. Сапалы білім адамның жаңа жағдайға бейімделуіне, бұрынғы білімін қайта пайымдауына, қажет кезде жаңа дағдыны меңгеруіне тірек болады. Жасанды интеллект туралы әңгіменің түпкі өзегінде адамның мүмкіндігін кеңейту мәселесі тұрғаны дұрыс.
– Ғылыми жұмыстың практикалық құндылығы туралы талап орынды. Дегенмен зерттеу нәтижесінің өндіріске жетуі оңай үдеріс емес. Бұл байланысты қалай нығайтуға болады?
– Университеттің жобалар тізімінде Бақыршық тау-кен өндіру кәсіпорнының тапсырысымен жүргізілген геологиялық зерттеулер, карьер беткейлерінің тұрақтылығы, цифрлық модельдеу және техногендік сейсмикалық құбылыстарды бақылау жөніндегі жұмыстар бар. Мұндай бағыттар ғылым мен өндірістің өзара түсіністігіне жоғары талап қояды. Кәсіпорын өзіне қандай шешім қажет екенін нақтылауы керек, ал зерттеуші сол міндетті шешуге жарамды әдісті ұсынып, қорытындысының сенімділігін негіздеуге тиіс. Осы байланыстың сапасы жұмыс басталған сәттен қалыптасады: зерттеу сұрағының анықтығы, бастапқы деректерге қолжетімділік, тараптардың міндеттері және нәтижені қабылдау өлшемдері алдын ала айқындалғаны жөн.
Зерттеу аяқталғаннан кейін оның қолданылу жағдайын бағалау жалғасуы қажет. Ұсынылған тәсіл тәжірибеде тексерілді ме, қандай өзгеріс байқалды, қосымша бейімдеу керек пе – осы сұрақтар ғылыми нәтижені нақты қолданысқа жеткізеді. Өндірістік қауіпсіздікке немесе экономикалық тиімділікке әсері жөнінде тұжырым айту үшін тиісті өлшемдер мен тексеру нәтижелері болуы шарт. Ғылым мен өндіріс арасындағы берік әріптестік осындай кәсіби дәлдіктен қалыптасады. Нақты міндет төңірегіндегі тұрақты жұмыс екі тараптың да тәжірибесін байытып, келесі зерттеуге негіз қалайды.
– Жас ғалымды қолдау туралы жиі айтылады. Оның ғылымда қалып, өз бағытын табуына шын мәнінде не көмектеседі?
– Жас зерттеуші өзінің еңбегі ғылыми ортаға қажет екенін сезінуі керек. Ол үшін оған нақты міндет, сол міндетті орындауға қажетті жағдай және тәжірибелі ғалыммен тұрақты кәсіби байланыс қажет. Ғылымға келген адамның алғашқы қадамдары көбіне күмәнмен, ізденіспен, қателесіп қайта қараумен өтеді. Осы кезеңде ғылыми жетекшінің мұқият пікірі, әдіс таңдауға берген көмегі, нәтижені талқылауға бөлген уақыты айрықша маңызды. Жас маман дайын қорытындыны қайталауға дағдыланбай, өз сұрағын қоюға, дерекпен жұмыс істеуге және тұжырымын қорғауға үйренгені жөн. Ғылыми дербестік осындай күнделікті еңбектің үстінде қалыптасады.
Esil University жобаларының зерттеу топтарына студенттер, магистранттар мен докторанттар да енгізілген. Мұндай қатысудың мазмұнына ерекше мән беру керек: жас зерттеуші жұмыстың қай бөлігіне жауап береді, қандай әдісті меңгереді, оның жеке ғылыми ізденісі қалай ілгерілейді? Нәтижені осы тұрғыдан бағалау орынды. Ғылыми мектептің өміршеңдігі жинақталған тәжірибенің келесі буынға берілуінен көрінеді. Бүгін дерек жинауды үйренген жас ертең зерттеу бағытын ұсынатын, одан кейін өз шәкіртін тәрбиелейтін деңгейге жетуі тиіс. Университет ғылымының ұзақ мерзімді қуаты осы сабақтастыққа байланысты.
– Халықаралық ынтымақтастық университеттің ғылыми әлеуетін қалай күшейтуі керек? Оның мазмұнды нәтижесі неден көрінеді?
– Халықаралық ынтымақтастықтың нәтижесін ортақ жұмыстың зерттеу сапасына қосқан үлесі арқылы бағалаған дұрыс. Әріптестермен бірге қандай ғылыми сұрақ қойылды, қандай әдіс игерілді, қандай деректер салыстырылды, жас зерттеушілер қандай тәжірибе алды с осылар маңызды. Университеттің 2025 жылғы қарашадағы хабарламасында Индонезиядағы әріптестермен квазимемлекеттік секторды реформалау және жасанды интеллектінің жастардың жұмыспен қамтылуына ықпалы талқыланғаны көрсетілген. Осындай ғылыми диалог өз зерттеуімізге басқа қырынан қарауға мүмкіндік береді. Салыстыру арқылы ұқсас құбылыстың әр елде неліктен әртүрлі нәтиже беретінін, оған қандай экономикалық және институционалдық жағдайлар әсер ететінін тереңірек түсінуге болады. Халықаралық тәжірибенің құндылығы оны байыппен зерделеп, Қазақстан үшін маңызды сұрақтарға қолдана білуден ашылады. Ал әріптестік барысында меңгерілген білім университет ішінде таралып, жаңа зерттеулерге және мамандар даярлауға қызмет етуі қажет.
– Қазақ тіліндегі ғылымның өрісін кеңейтуге не қажет? Бұл міндетте университеттердің жауапкершілігі қандай?
– Қазақ тілінің ғылыми қолданысын кеңейту үшін осы тілде күрделі мәселені дәл талдайтын, жаңа ұғымды түсіндіретін, ғылыми пікірталас жүргізетін ортаны дамыту қажет. Мұнда мазмұн мен тіл сапасы қатар жүреді. Зерттеуші өз ойын анық құра алса, қолданған ұғымының мәнін ашып, дәлелін жүйелі ұсынса, ғылыми мәтіннің де сапасы артады. Терминологияны жетілдіру, сапалы оқулықтар мен зерттеу еңбектерін әзірлеу, кәсіби редакциялау тәжірибесін қалыптастыру – бір-бірімен тығыз байланысты жұмыстар. Университет осы үдеріске сала мамандарын, тілші ғалымдарды және жас зерттеушілерді жұмылдыратын орта болуға тиіс.
Қазақ тіліндегі ғылымның қоғамдық маңызы да кең. Азамат экономикалық құбылысты, технологиялық өзгерісті немесе әлеуметтік зерттеудің нәтижесін өз тілінде терең түсіне алуы керек. Бұл білімге қолжетімділікті арттырып, қоғамдық талқылаудың сапасын көтереді. Ғылыми ой қазақ тілінде еркін өрістеген сайын, тілдің жаңа білімді жеткізу мүмкіндігі де ұлғая түседі. Сондықтан бұл жұмыста күнделікті академиялық тәжірибенің орны ерекше: студенттің зерттеу жазуы, оқытушының күрделі ұғымды түсіндіруі, ғалымның нәтижесін көпшілікке ұсынуы бір арнаға тоғысқанда ғана орнықты ілгерілеу болады.
– Әңгімемізді түйіндесек, алдағы жылдары университет ғылымының табысын қандай өзгерістерден көргіңіз келеді?
– Ең алдымен, зерттеудің сапасы мен оның қоғамға қажеттілігі арасындағы байланыс күшейгенін көргім келеді. Ғылыми топ көтерген мәселесін терең зерделеп, сенімді нәтиже ұсынса, сол нәтиже кәсіби талқылаудан өтіп, нақты шешімге негіз бола алса – бұл елеулі жетістік. Сонымен бірге әр зерттеудің артында білімі өскен, әдіс меңгерген, жауапкершілігі қалыптасқан жас мамандар қалуы маңызды. Жоба белгілі бір мерзімде аяқталуы мүмкін, ал оның барысында қалыптасқан ғылыми қабілет университетте сақталып, келесі ізденіске ұласуы тиіс. Осындай жинақталу ғылымды орнықты дамытады.
Ғылымның беделі адал еңбекпен, ашық пікірталаспен және дәлелге деген құрметпен қалыптасады. Қандай нәтижеге жеткенімізді де, қай сұрақтың жауабы әлі табылмағанын да айта білуіміз қажет. Қоғаммен осындай шынайы байланыс орнағанда университеттің ғылыми сөзіне сенім артады. Біз үшін маңыздысы – елдің күрделі мәселелерін түсінуге және шешуге қабілетті зияткерлік орта қалыптастыру. Оның салмағы уақыт өте келе қабылданған шешімнің сапасынан, маманның кәсіби деңгейінен және адам өміріндегі нақты өзгерістен көрінеді.
– Дәметкен Медиханқызы, әңгімеңізге рақмет.
