Азық-түлік қауіпсіздігі егістіктен басталғанымен, оның тағдыры алқапта шешілмейді. Өнімді өсіру – мәселенің бір ұшы ғана. Оны аз шығынмен өндіру, табиғи ресурсты ысырап етпеу, мал шаруашылығындағы шығарындыларды қысқарту, жиналған өнімнің сапасын жоғалтпай сақтау және тұтынушыға уақытында жеткізу – бүгінгі аграрлық саланың шын сынағы. Өйткені, ертеңгі ауыл шаруашылығының өлшемі қанша өнім өндірілгенімен ғана анықталмайды. Қанша ресурс жұмсалды? Қанша өнім ысырап болды? Қоршаған ортаға әсері қандай? Өндірушіге пайдасы, тұтынушыға қолжетімділігі бар ма? Аграрлық ғылым дәл осы сұрақтарға жауап іздегенде ғана өмірмен үндеседі.
Алматыда өткен I-CRAFT 2026 – «Ауыл шаруашылығы және тағам технологиялары саласындағы зерттеулер» VI халықаралық конференциясының мазмұны осы мәселелердің төңірегіне тоғысты. Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (KazNARU) мен Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы ұйымдастырған жиынға 12 елден 100 ғалым қатысып, ауыл шаруашылығы мен тағам өндірісінің бүгінгі беталысын талқылады.
Конференцияның мәні де осында. Ғалымдар тек ғылыми жаңалықтарын таныстырып қойған жоқ. Өндірістегі нақты мәселелерге ғылымның қандай жауап ұсына алатынына назар аударды. Мал шаруашылығындағы метан шығарындыларын азайту, мұздатылған өнімнің сапасын сақтау, азық-түлік логистикасын жетілдіру, ресурсты үнемдеу, жасыл трансформация – бір-бірінен бөлек көрінгенімен, түптеп келгенде барлығы бір мәселеге келіп тіреледі. Ол – аграрлық өндірістің тұрақтылығы мен тиімділігі.
Бір сиырдың рационынан тұтас өндірістің көміртек ізіне дейін
Қазіргі ауыл шаруашылығында өнімділік пен экологиялық жауапкершілік қатар жүруге тиіс. Мал шаруашылығына қатысты зерттеулер де осы жаңа талаптың бір көрінісі.
Халықаралық конференцияның пленарлық отырысында АҚШ-тағы Пенсильвания штаты университетінің профессоры, медицина ғылымдарының докторы Александр Христов сүт бағытындағы малды азықтандыру, месқарындағы ферментация және метан шығарындыларын азайту мәселесіне тоқталды. Ғалымның түсіндіруінше, мал рационының құрамы мен жемшөп сапасы метан бөлінуіне әсер етеді. Азықтандыру жүйесін өзгерту сүтті сиырлардан бөлінетін метанды шамамен 10-15 пайызға азайтуы мүмкін. Сонымен бірге жемшөп қоспаларын пайдаланудың тиімділігі ғана емес, оның шаруашылық үшін экономикалық тұрғыдан қаншалықты қолайлы екені де есепке алынуы қажет.
Мұның астарында үлкен мәселе жатыр. Экологиялық міндетті орындау үшін фермерге қосымша салмақ түсіретін шешім ұзақ мерзімде орнықты бола ма? Сондықтан, аграрлық ғылымның міндеті табиғатқа түсетін қысымды азайтатын ғана емес, шаруаның қалтасына да салмақ салмайтын тәсілдерді іздеу. Ғалым ұсынған есептеулерде бұрыннан белгілі технологияларды ұштастыру арқылы сүт өндірісінің көміртек ізін жағдайға қарай 10-25 пайызға төмендету мүмкіндігі де қарастырылды. Демек, климат мәселесі ауылдан алыстағы абстрактілі ұғым емес. Ол сиырдың рационынан бастап, шаруашылықтың шығынына дейін жететін нақты экономикалық мәселе.
Мал шаруашылығында өнімділікті арттырумен бірге қоршаған ортаға түсетін салмақты азайту мәселесі де өзекті. Демек, қазіргі ауыл шаруашылығында экологиялық мәселе мен экономикалық тиімділікті бір-біріне қарсы қоюдан гөрі, екеуін қатар шешетін технология қажет.
Мұз кристалының көлемі өнім сапасына қалай әсер етеді?
Конференциядағы тағы бір назар аударарлық тақырып – азық-түлікті мұздатудың жаңа технологиялары.
Тағам инженериясы бағытындағы халықаралық деңгейде танылған ғалым, Дублин университеттік колледжінің профессоры Да-Вэнь Сун мұздатылған өнімнің сапасын сақтауға мүмкіндік беретін технологиялар жөнінде баяндама жасады. Ғалымның түсіндіруінше, баяу мұздату барысында өнімнің ішінде ірі мұз кристалдары түзіледі. Олар өнімнің құрылымын зақымдап, ерігеннен кейінгі сапасына кері әсер етуі мүмкін. Мәселенің түйіні қарапайым көрінгенімен, технологиялық тұрғыдан күрделі. Баяу мұздату кезінде өнімнің ішінде ірі мұз кристалдары пайда болып, оның құрылымына зақым келтіруі мүмкін. Ал, ультрадыбысты қолдану кристалдардың түзілу үдерісін басқаруға, олардың көлемін кішірейтуге және өнім құрылымының бұзылуын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл жаңалықтың маңызы бір ғана технологиялық әдіспен шектелмейді. Өнім өндірушіден тұтынушыға жеткенше өзінің бастапқы қасиетін жоғалтпауы керек. Әсіресе, тез бұзылатын азық-түлік үшін сақтау мерзімі мен сапаны қатар ұстап тұру – өндірістің маңызды көрсеткіші.
Профессор Да-Вэнь Суннің ғылыми беделі де оның зерттеулерінің ауқымын аңғартады: Google Scholar дерегінде ғалымның h-индексі 176, Scopus базасында 156, Web of Science жүйесінде 139 көрсеткішіне жетеді. Профессор Да-Вэнь Сун өнімнің сапасын оның «жаңа» немесе «мұздатылған» болуымен ғана бағалауға болмайтынын атап өтті. Өнімнің өндірушіден тұтынушыға дейінгі бүкіл жолы ескерілуі керек. Өйткені, сапа осы аралықта біртіндеп өзгеріп отырады. Бұл, әсіресе, Қазақстан секілді аумағы кең, ауыл шаруашылығы өнімдері әртүрлі өңірлерде өндірілетін ел үшін маңызды мәселе.
KazNARU-дың Жасыл және тұрақты даму институтының директоры Рафис Абазов мұздату технологияларының практикалық маңызын атап өтті. Оның пікірінше, мұндай технологиялар өнімді ұзақ уақыт сақтауға және сапасын жоғалтпауға мүмкіндік береді. Ғалымның тағы бір пікірі назар аударуға тұрарлық: университет тек білім беретін мекеме емес, зерттеу мен өндірісті жалғайтын көпір болуы керек.
Алқаптан дастарқанға дейінгі жол
Ауыл шаруашылығының тиімділігін тек өнім көлемімен бағалау жеткіліксіз. Өнім нарыққа қанша уақытта, қандай шығынмен жетті деген сұрақ та маңызды. Чукурова университетінің (Түркия) аграрлық экономика кафедрасының профессоры Айкут Гюль I-CRAFT 2026 аясында азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі логистиканың рөліне арнайы тоқталды.
Қазіргі әлемде геосаяси шиеленістер, климаттың өзгеруі, сауда шектеулері мен тасымал шығындарының өсуі азық-түлік нарығына тікелей әсер етеді. Сондықтан, азық-түлік қауіпсіздігін тек егіс көлемі немесе мал басымен өлшеу жеткіліксіз. Өнімді өсіру үшін тұқым, су, тыңайтқыш, техника қажет болса, оны тұтынушыға жеткізу үшін тұрақты логистика, қойма, салқындату жүйесі және тиімді көлік инфрақұрылымы керек. Профессордың айтуынша, тасымал қашықтығы ұзарған сайын көлік пен сақтандыру шығындары көбейеді. Әсіресе, тез бұзылатын өнімдер үшін бұл мәселе айрықша маңызды. Өнім жеткілікті өндірілгенімен, оны нарыққа жеткізу қымбатқа түссе, түпкілікті баға да өседі. Осы тұрғыдан алғанда, азық-түлік қауіпсіздігі – егістіктен басталып, дүкен сөресінде аяқталатын тұтас жүйе.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Елдің бір өңірінде өндірілген ауыл шаруашылығы өнімі екінші өңірге, кейде мыңдаған шақырым қашықтықтағы нарыққа жеткізіледі. Сондықтан, өндіріс пен логистиканы біртұтас жүйе ретінде қарастыру қажет.
Қазақстан үшін ғылыми идеяның практикалық мәні неде?
I-CRAFT 2026 конференциясының басты ерекшелігі – ғылым мен өндірістің арасындағы алшақтықты қысқарту мәселесінің бірнеше қырынан қарастырылуы. Конференция барысында ауыл шаруашылығы технологиялары, агрономия және агроинженериядағы инновациялар, тағам технологиялары мен заманауи азық-түлік жүйелері, тұрақты даму, жасыл трансформация және ресурстарды тиімді пайдалану бағыттары бойынша техникалық секциялар жұмыс істеді. Бұл бағыттардың әрқайсысы Қазақстан агросаласының нақты мәселелерімен сабақтас. Бір жағынан, өнім көлемін арттыру керек. Екінші жағынан, су, жер, энергия және жемшөп секілді ресурстарды үнемдеу қажет. Үшінші жағынан, климаттың өзгеруіне бейімделу маңызды. Төртінші жағынан, өндірілген өнімді сақтау мен өңдеу деңгейін көтеру керек. Бесіншіден, ауыл шаруашылығы ғылымының нәтижесі шаруаның күнделікті тәжірибесіне жетуі тиіс. Осы жерде университеттердің жауапкершілігі артады.
Рафис Абазовтың айтуынша, жоғары оқу орындары зерттеу, білім беру мен тәжірибені біріктіретін алаңға айналып, ғалымдар мен өндірісте еңбек ететін мамандар арасындағы байланыстырушы буын болуы керек. Оның пікірінше, ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін мамандар кәсіби өмірінің барлық кезеңінде жаңа әдістерді меңгеруге мүмкіндік алуы қажет. Бұл қазіргі аграрлық білім беру жүйесінің алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі. Себебі, технология жаңарған сайын маманның білімі де жаңарып отыруы керек.
Ғылымның бағасы – оның өндіріске жетуінде
I-CRAFT 2026-ның тағы бір маңызды қыры халықаралық ғылыми байланыстың кеңеюі. Қазақстан, Түркия, Қытай, Корея, АҚШ және басқа мемлекеттерден келген ғалымдардың бір алаңда бас қосуы отандық зерттеушілер үшін халықаралық ғылыми тәжірибемен тікелей танысуға мүмкіндік берді. Мұндай кездесулер бірлескен зерттеулерге, тәжірибе алмасуға және жаңа технологияларды жергілікті жағдайға бейімдеуге жол ашады. Әсіресе, ауыл шаруашылығы сияқты табиғи жағдайға тәуелді салада әлемдік тәжірибені сол күйінде көшіруден гөрі, оны Қазақстанның ерекшелігіне бейімдеу маңызды. Мәселен, мал азығына қатысты ғылыми шешімнің экономикалық тиімділігі Қазақстандағы шаруашылық жағдайында қайта есептелуі мүмкін. Мұздату технологиясының тиімділігі өнімнің түріне, сақтау инфрақұрылымына және тасымал қашықтығына байланысты өзгереді. Ал, логистикалық модель өңірдің географиясы мен нарыққа дейінгі арақашықтықты ескеруі тиіс. Сондықтан, халықаралық конференциядағы басты нәтиже – дайын шешімді алу емес, Қазақстанның өз жағдайына сәйкес ғылыми шешімдерді іздеуге мүмкіндік беретін кәсіби орта қалыптастыру. Бүгінгі аграрлық ғылымның алдында тұрған мәселе де осы. Ғылым зертханада қалып қоймауы керек. Университет қабырғасында жасалған жаңалық фермердің тәжірибесіне, кәсіпорынның технологиялық желісіне, өңдеуші өндірістің тиімділігіне айналғанда ғана өзінің нақты құнын көрсетеді. I-CRAFT 2026 осы сабақтастықтың маңызын тағы бір мәрте көрсетті. Ауыл шаруашылығының болашағы енді тек егістік көлемімен немесе өндіріс көрсеткішімен өлшенбейді. Оның болашағы – ресурсты қаншалықты ұтымды пайдаланатынымызда, өнім сапасын қаншалықты сақтайтынымызда, табиғи ортаға әсерді қалай азайтатынымызда және ғылым жетістігін өндіріске қаншалықты тез енгізетінімізде. Ал, бұл міндеттің шешімі ғалым, университет және өндіріс арасындағы байланысты күшейтуден басталады. I-CRAFT 2026-ның Алматыда өтуі де осы тұрғыдан алғанда аграрлық ғылымның халықаралық кеңістіктегі байланысын нығайтып қана қоймай, Қазақстан ауыл шаруашылығының алдында тұрған нақты мәселелерді ғылыми тұрғыдан талқылайтын маңызды алаңның қалыптасып келе жатқанын көрсетті.
ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН
Бүгін ауыл шаруашылығының алдында тұрған сұрақ «қанша өнім өндіреміз?» дегенмен шектелмейді. Ендігі сауал әлдеқайда терең: қандай жолмен өндіреміз, табиғатқа қандай із қалдырамыз, өнімді қалай сақтаймыз және оның игілігін өндіруші мен тұтынушы қатар көре ала ма? I-CRAFT 2026 осы сауалдардың әрқайсысына ғылымның көзімен үңілді. Бір жерде сиырдың рационы мен метан мәселесі. Бір жерде мұз кристалының өнім сапасына әсері. Екінші жерде мың шақырымдық жолдың азық-түлік бағасына ықпалы. Сырттай қарағанда, үшеуі үш түрлі тақырып. Ал, түпкі мәні бір: азық-түліктің болашағы өндірістің көлемінде ғана емес, оның бүкіл жолын ақылмен ұйымдастыруда. Ғылым мен өндіріс бір-бірінен алшақ тұрғанда жаңалық қағаздағы ой. Ал, зертханадағы ізденіс жердегі еңбекпен табысқанда ғана ол технологияға айналады. Сондықтан, аграрлық ғылымның келешегі – кабинетте емес, алқапта, фермада, зауытта, қоймада, жолда сыналады. Қазақ даласының ертеңгі берекесі де осындай сабақтастыққа байланысты. Ғылым өндіріске жеткен жерде – жаңалық нәтиже береді. Ал, нәтиже халықтың тұрмысына жеткен жерде – ғылымның шынайы құны көрінеді.
Индира БІРЖАНСАЛ
