Мамандық – бұл жұмыстан әлдеқайда көп нәрсе. Бұл – өз бетінше болу, өзіне сенімді болу, өзінің керек екенін сезіну және қоғамға қажет екенін түсіну мүмкіндігі. Мүмкіндігі шектеулі адам үшін кәсіби дайындық өз бетінше өмір сүруге апарар маңызды қадамға айналады. Еңбек ете білу, қарым-қатынас жасау, шешім қабылдау және ұжымнан өз орнын табу білігі – осының бәрі адамға қоғамдық өмірдің толыққанды қатысушысы болуға көмектеседі.
Сол себепті мектептен бастап оған мыналарды түсінуге көмектесу маңызды: оған не қызық, ол не істей алады және кім болғысы келеді. Әртүрлі іс-әрекет түрлерінде өзін сынап көру мүмкіндігі, өз қабілеттерін ашу және саналы кәсіби таңдау жасау – әлеуметтік бейімделудің маңызды бір бөлігі.
«Қолайлы жұмыстан» – қызығушылығына сай мамандыққа
Осы уақытқа дейін арнайы мектеп түлектерінің кәсіби болашағы көбіне қарапайым мамандықтардың шағын тізімімен байланыстырылатын. Бүгінде мұндай көзқарас бірте-бірте өзгеруде. Заманауи кәсіпке дайындық оқытуы ең алдымен адамның шектеулеріне емес, оның әлеуетіне бағытталуы тиіс. Болашақ мамандықты таңдағанда баланың қызығушылықтары, қабілеттері, психологиялық және физикалық ерекшеліктерін, сондай-ақ қазіргі еңбек нарығы ұсынатын нақты мүмкіндіктерді ескеру маңызды.
Біреуге өсімдіктермен жұмыс істеу қызық, біреу техника туралы армандайды, ал біреуге шығармашылық немесе адамдармен жұмыс істеу жақынырақ. Ең бастысы – балаға сынап көруге, таңдауға және өз күшіне сенуге мүмкіндік беру.
Мектеп оқушыларының кәсіби болашағын айқындаудың жаңа тәсілдерін іздеуге Қазақстанның әртүрлі жоғары оқу орындары оқытушылары тобының зерттеу жұмысы бағытталған. Аталған зерттеу Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің нысаналы қаржыландыру бағдарламасы аясында І. Жансүгіров атындағы Жетісу университетінде жүзеге асырылуда. Зерттеудің тіркеу нөмірі – «BR24993150. Мүмкіндігі шектеулі білім алушылардың бейіналды даярлығын психологиялық-педагогикалық қолдауды ұйымдастыру».
Бұл жұмыс мектеп оқушыларының өздері қандай мамандық туралы армандайтынын, олардың таңдауына не әсер ететінін және алдағы кәсіби жолында оларға қандай қолдау қажет екенін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
Алынған деректер білім беру бағдарламаларын жаңарту бағыттарын анықтауға және бейіналды даярлықты әрбір білім алушының нақты мүмкіндіктеріне бағдарланған, заманауи ете түсуге көмектеседі.
Өйткені, әлеуметтік бейімделу жас ұрпақ еңбек нарығына шыққан кезде басталмайды. Ол бұдан әлдеқайда ерте – өз бетінше болудың алғашқы тәжірибесінен, алғашқы кәсіби қызығушылықтан және өзінің болашағы бар екеніне деген сенімнен басталады. Мамандық адамға тек ақша табу мүмкіндігін ғана бермейді. Ол өз бетінше болу, қажет болу және қоғам өміріне қатысу сезімін береді. Демек, мамандыққа апарар жол толыққанды әлеуметтік бейімделуге апарар ең маңызды жолдардың бірі болып табылады.
Университетте құрылған Арнайы білім беру мәселелерін зерттеу орталығы немен айналысады?
Тиімді шешімдерді іздеу мақсатында І. Жансүгіров атындағы Жетісу университетінде Арнайы білім беру мәселелерін зерттеу орталығы құрылды. Орталық кешенді зерттеулер жүргізуде әртүрлі білім беру қажеттіліктері бар балаларды, соның ішінде зиятында көру, есту және тірек-қимыл аппараты бұзылыстары бар білім алушыларды сүйемелдеудің жаңа тәсілдерін әзірлеуге мүмкіндік беретін заманауи жабдықпен қамтамасыз етілген. Дегенмен, жаңа білім беру технологияларын дамыту – міндеттің тек бір бөлігі ғана. Тұрақты қоғамдық стереотиптерді жеңу де соншалықты маңызды. Әлі күнге дейін көптеген адамдар арнайы және инклюзивті мектеп түлектері тек қарапайым, төмен білікті жұмысты ғана орындай алады деп есептейді. Осыған байланысты бейіналды даярлық жиі болашақ мамандыққа апарар жол ретінде емес, осындай жастардың бос уақытын ұйымдастыру тәсілі ретінде қабылданады. Мұндай түсініктер балалардың өз мүмкіндіктерін шектейді. Олар қоғамда, ата-аналарда, тіпті педагогтарда да төмен күтулер қалыптастырып, кәсіби дамуға деген ынтаны және дайындық сапасын төмендетеді. Сонымен қатар, көптеген жасөспірімдер қарым-қатынаста қиындықтарға тап болады және әлеуметтік өзара әрекеттесу тәжірибесі шектеулі болады, бұл олардың өзіне деген сенімділігі мен өз бетінше өмір сүруге дайындығына әсер етеді.
Осы кезеңде психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету мектеп оқушыларына өзінің мықты жақтарын ашуға, өз мүмкіндіктеріне сенуге, қарым-қатынас дағдыларын дамытуға және ересек өмірге сенімдірек қадам басуға көмектеседі. Сапалы бейіналды даярлықпен ұштасқанда мұндай қолдау ерекше білім беру қажеттіліктері бар жастардың қоғамға және кәсіби ортаға табысты интеграциялануының маңызды шарты болады.
Қазіргі ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар әртүрлі мамандықтар туралы армандайды, ал білім берудің міндеті – осы арман шындыққа айналуға көмектесу. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар өз болашағын қалай көретінін түсіну үшін зерттеушілер ауқымды жұмыс жүргізді – қолданыстағы нормативтік базаны зерттеді, еңбекке және бейіналды даярлыққа арналған жүйені талдады, елдің әртүрлі өңірлеріндегі жоғары сынып оқушыларымен, педагогтармен және арнайы мектеп басшыларымен түрлі кездесулер өткізді.
Нәтижесінде ондай мектеп оқушыларының кәсіби қызығушылықтары мен күтулерінің тұтас көрінісін алғаш рет беретін ақпараттық-талдамалық дерекқор құрылды. Алынған нәтижелер осы балалар үшін қолжетімді мамандықтар аясы шектеулі деген кең таралған пікірді жоққа шығарады. Мектеп оқушыларының өздері атаған мамандықтардың арасында – музыкант, инженер, ландшафт дизайнері, механик, дәнекерлеуші, массажист, футболдан жаттықтырушы, арт-менеджер, тракторшы бар. Көптеген балалар дрон операторы және ақпараттық технологиялар саласындағы маман сияқты заманауи, жоғары технологиялы бағыттарға қызығушылық танытады. Бұл жасөспірімдердің кәсіби қызығушылықтары құрдастарының қызығушылықтарынан кем түспейтінін және қазіргі қоғамның сұраныстарын көрсететінін білдіреді.
Әлеуметтік бейімделу: мамандыққа апарар жол
Зерттеу нәтижелері мамандықтар жіктемесін жаңарту жөніндегі ұсыныстарды әзірлеудің негізін құрады. Жаңа тәсілдер оқушылардың денсаулық жағдайын ғана емес, сонымен қатар олардың қабілеттерін, қызығушылықтарын және кәсіби даму мүмкіндіктерін де ескереді. Бұл тәсіл кәсіп таңдау тек бар шектеулерге негізделген ескі көзқарастан бас тартуға мүмкіндік береді. Негізгі назар әр баланың әлеуетіне аударылады, оны уақытылы психологиялық және педагогикалық қолдау мен қажетті оқу жағдайларын жасау арқылы жүзеге асыруға болады. Сонымен бірге зерттеушілер ұсыныстардың шынайы болуы және әр оқушының психофизикалық ерекшеліктерін ескеруі тиіс екенін ерекше атап көрсетеді. Бұл таңдауды шектеу емес, адамның өз қабілеттерін толық жүзеге асырып, табысқа жете алатын кәсіп бағыттарын анықтау.
Жүргізілген зерттеу негізінде еңбекке дайындау бойынша жаңа үлгілік оқу бағдарламаларының жобалары әзірленді. Олар заманауи технологияларға және еңбек нарығының нақты қажеттіліктеріне бағдарланған. Бағдарламалардың басты ерекшеліктерінің бірі – оқыту мазмұнын нақты оқушының мүмкіндіктеріне бейімдеуге мүмкіндік беретін вариативті модуль болды. Мысалы, «Сити-фермерлік» модулінде мектеп оқушылары бір мамандықтың әртүрлі бағыттарын меңгере алады. Қимыл-қозғалыс бұзылыстары айқын білдірінген білім алушылар үшін назар интеллектуалдық міндеттерге – өсімдік өсіру процестерін жоспарлауға, цифрлық мониторингке және жұмысты ұйымдастыруға аударылады. Қимыл-қозғалысы сақталған балалар үшін көбірек көңіл практикалық іс-әрекетке бөлінеді: тұқым егуге, өсімдіктерге күтім жасауға, көшеттерді отырғызуға және өнім жинауға. Мұндай тәсіл кәсіби дайындықты шынымен де жеке-даралыққа сай етеді.
Меңгеруге қолжетімді заманауи мамандықтардың тізбесі айтарлықтай кеңейді. Олардың қатарында – медициналық және спорттық массаж, арнайы тактильді технологияларды пайдаланып микроэлектрониканы жинау, инклюзивті call-орталық операторы, бағдарламалық қамтамасыз етуді дыбыс арқылы тестілеуші, гидропоникалық қондырғылар операторы, сити-фермерлік маманы, клининг қызметтерінің қызметкері, электрондық коммерция тауарларын орау жөніндегі маман, бариста көмекшісі, гүл шаруашылығы және сәндік бақшашылық жөніндегі маман және басқа да көптеген мамандық бар.
Зерттеулер көрсеткендей, бүгінгі арнайы және инклюзивті білім беру жүйесіндегі бейіналды даярлық тек еңбек дағдыларын үйретумен шектелмейді. Бұл арнайы білім беру қажеттіліктері бар адамдардың мүмкіндіктері туралы қоғамдық түсінікті өзгертуге және әрбір балаға өз қалауын тауып, сұранысқа ие мамандықты игеріп, қазіргі заманғы өмірге толыққанды қатысуға жағдай жасауға мүмкіндік беретін мүмкіндік. Бұл қоғамға табысты әлеуметтік бейімделудің негізгі факторы болып табылады.
Зульфия МОВКЕБАЕВА,
І. Жансүгіров атындағы ЖУ п.ғ.д.,
профессор-зерттеуші
