Әлемде бір шаңырақ астында сан түрлі ұлт пен түрлі дін өкілдері өзара түсіністікпен, татулықпен өмір сүріп отырған мемлекеттер көп емес. Осындай елдердің қатарында Қазақстанның орны айрықша.
Бұл – ғасырлар бойы талай тарихи сынақтан өткен, тағдырдың талай белесінен сүрінбей өткен елдің өмірлік тәжірибесі мен парасатты жолының жемісі.
Елдегі осындай жарасымды тіршіліктің негізі – өзара құрмет, ұлтаралық келісім және діни татулық екені анық.
Татулықтың тамыры тереңде
Қазақ ежелден ел ішіндегі бірлік пен татулықты жоғары бағалаған. Өйткені, кең далада өмір сүрген халқымыз әртүрлі жұртпен араласып, бейбіт қарым-қатынас орнатудың маңызын жақсы түсінген. Демек, Қазақстандағы ұлтаралық келісімнің негізі бүгін ғана пайда болған жоқ. Оның тарихы әріден, халқымыздың кеңпейілдігі мен қонақжай дәстүрінен бастау алғанын көреміз.
Айталық…
Әсіресе, ХХ ғасырдың ауыр кезеңдерінде қазақ жеріне түрлі халық өкілдері келіп қоныстанды. 1930 жылдардағы күштеп ұжымдастыру салдарынан болған ашаршылық, одан кейінгі саяси қуғын-сүргін, Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары және соғыстан кейінгі кезеңдерде Қазақстанға көптеген этностар көшірілді. Мысалы, 1937-1944 жылдарда Қазақстанға кәріс, неміс, шешен, ингуш, поляк, қарашай және басқа да халық өкілдері күштеп қоныс аударылды. Сол қиын заманда қазақ халқы өзі де ауыр жағдайды бастан өткеріп отырса да, келген жұртты жатсынбай, қолындағы барымен бөлісті.
Бұл кезең халық жадында ерекше орын алды. Себебі, Қазақстан жерін мекен еткен түрлі этностардың бүгінгі татулығына сол жылдардағы өзара көмек пен адамдық қарым-қатынастың әсері зор болды.
Алайда кеңестік кезеңдегі ұлтаралық саясат пен бүгінгі Тәуелсіз Қазақстандағы қоғамдық келісімнің айырмашылығы бар. Кеңес Одағы кезінде барлық халықтар бір мемлекет құрамында өмір сүргенімен, ұлттық мәселелер негізінен орталықтан басқарылды. Ұлттық тіл мен мәдениетті дамыту салалары ортақ кеңестік саясатқа бағындырылды. Мәселен, қазақ тілінің қоғамдық қолданысы әлсіреді, көптеген тарихи-мәдени мәселелер ашық талқылана бермеді. Ұлттардың өзара араласуы болғанымен, бұл көбіне мемлекеттік жүйенің жоғарыдан жүргізген саясаты арқылы жүзеге асты.
Ал, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ұлтаралық келісім жаңа мазмұнға ие болды. Ендігі жерде бұл бағыт әр халықтың өзіндік мәдениетін сақтай отырып, ортақ Қазақстан азаматы ретінде бірігуіне бағытталды.
Дәл осы мезетте ел алдында үлкен міндет тұрды. Жаңа мемлекет экономикалық қиындықтарды еңсерумен қатар, қоғамдағы тұрақтылықты да сақтауы керек еді. Тәуелсіз Қазақстан үшін бейбітшілік пен қоғамдық келісім мемлекеттіліктің маңызды тіректерінің біріне айналды.
1995 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылуы осы бағыттағы маңызды қадамдардың бірі және оның басты мақсаты – еліміздегі түрлі этнос өкілдерінің арасындағы өзара түсіністік пен келісімді нығайту, мәдени байланыстарды дамыту болды.
Бүгінде Қазақстанда 130-дан астам этнос өкілі бір шаңырақ астында өмір сүріп отыр. Ал, Қазақстан халқы Ассамблеясы этномәдени бірлестіктердің жұмысын үйлестіретін, қоғамдық келісім мәселелерін талқылайтын маңызды алаңдардың біріне айналды.
Бірлік жолы
Қазақстандағы ұлтаралық келісім тек түрлі этнос өкілдерінің бірге өмір сүруі ғана емес, қоғамдық тұрақтылықты сақтап, сондай-ақ ел дамуының да маңызды шарты болып табылады. Тыныштық пен өзара сенім бар жерде экономика, білім, ғылым, мәдениет және кәсіпкерлік те дамиды.
Жалпы, әлемде көпұлтты қоғамдағы келісімді сақтаудың түрлі үлгілері бар. Мысалы, Канада мемлекетінде әртүрлі мәдениеттерді құрметтеуге негізделген көпмәдениеттілік саясаты қалыптасса, Швейцарияда бірнеше тілде сөйлейтін халықтар ортақ мемлекет құрамында өзара келісіммен өмір сүріп келеді. Бұл елдердің тәжірибесі көрсеткендей, әртүрлілікті құрметтеу қоғамды әлсіретпейді, керісінше оны күшейтеді. Қазақстан да осы бағытта өзіндік жол қалыптастырды. Яғни, біздің басты ерекшелігіміз – әртүрлі этнос өкілдерінің ортақ тарихи тағдыр арқылы бір елдің азаматтарына айналуы. Қазақстанды мекендейтін халықтардың барлығы үшін бұл жер – ортақ Отан.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ел ішіндегі бірлік пен тұрақтылықтың маңызын үнемі атап көрсетіп келеді. Мемлекет басшысы: «Біздің ең басты байлығымыз – ел ішіндегі бірлік пен тұрақтылық», – деп айтқан болатын.
Бұл сөздің мәні терең. Себебі, мемлекеттің күші тек экономикасымен немесе табиғи байлықпен өлшенбейді. Елдің басты қуаты – халықтың өзара сенімінде, бір-бірін құрметтеуінде.
Қазақстандағы ұлтаралық келісім халықаралық деңгейде де ел беделін арттырды. Түрлі мәдениет пен дәстүр өкілдерінің бейбіт өмір сүру тәжірибесі Қазақстанның тұрақты әрі сенімді мемлекет ретінде әлемге танылуына зор ықпал етті.
Дегенмен, татулық өздігінен сақталмайды. Оны әр ұрпақ жалғастырып, күнделікті өмірде дамытып отыруы керек. Әсіресе, жастарға ел тарихын таныту, туған жерге сүйіспеншілікпен қарауға, өзге ұлт өкілдерін құрметтеуге тәрбиелеу маңызды. Өз ұлтын құрметтеген адам өзге халықты да сыйлай біледі.
Қазақстанның басты байлығы – жерінің кеңдігі ғана емес, сол жерде бейбіт өмір сүріп жатқан халқының бірлігі.
Дін – өмір мектебі
Қазақ халқы қай заманда да рухани құндылықты ерекше қастерлеген. Ата-бабамыз үшін дін – тек ғибадат ету емес, адамды адалдыққа, ар-намысқа, мейірім мен сабырға тәрбиелейтін өмір мектебі болған. Сондықтан халқымыз дін мен дәстүрді бір-бірінен бөліп қарамаған. Ұрпағын үлкенді сыйлауға, ата-ананы құрметтеуге, көршімен тату тұруға, жетім мен жесірге қамқор болуға баулыған. Осындай рухани құндылықтар халқымыздың бірлігін сақтап, ұлттық болмысымыздың қалыптасуына негіз болды.
Кез келген халықтың тұтастығын сақтайтын қасиетті құндылықтары болады. Қазақ үшін сондай асыл ұғымдардың бірі – жер, тіл және дін. Осы үш тірегін қадірлеген ел өзінің ұлттық келбетін сақтап, болашағын баянды ете алады. Тарих та рухани негізі мықты халықтың іргесі берік болатынын талай дәлелдеді.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін рухани құндылықтарды жаңғыртуға айрықша көңіл бөлді. Еліміз өзін зайырлы мемлекет ретінде қалыптастырды. Зайырлылық – дінді жоққа шығару емес. Бұл мемлекет барлық дінге бірдей құрметпен қарап, әр азаматтың ар-ождан және сенім бостандығына кепілдік береді деген сөз. Айтылған қағида Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген.
Бүгінде Қазақстанда 18-ден астам діни конфессия мен 3 мыңнан аса діни бірлестік заң аясында қызмет етеді. Ислам, православие, католицизм, протестанттық бағыттар, иудаизм, буддизм және басқа да діни қауымдастықтар өзара сыйластық жағдайында өмір сүріп келеді.
Жалпы, қазақ халқы ғасырлар бойы сунниттік бағыттағы ханафи мәзһабын ұстанып келеді. Бұл бағыт халқымыздың салт-дәстүрімен біте қайнасып, ұлттық тәрбиенің ажырамас бөлігіне айналды.
Бір ауыз сөзбен жеткізсек, ислам адамды адал еңбек етуге, аманатқа қиянат жасамауға, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетуге үндейді. Басқа дәстүрлі діндердің де ұстанымы осыған үндес. Олар да мейірімге, кешірімге, бейбітшілікке және өзара сыйластыққа шақырады. Сондықтан діннің басты мақсаты – адамдарды бөлу емес, қайта жақындастыру.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Қазақстан үшін діни саланы реттеу маңызды міндеттердің бірі болды. Кеңес кезеңінде діни өмірге көптеген шектеулер қойылып, мешіттер мен діни оқу орындарының жұмысы тоқырауға ұшырады. Халықтың діни білім алу мүмкіндігі де азайды.
Егемендік алғаннан кейін еліміз рухани саланы қайта жаңғыртуға кірісті. 1990 жылғы 12 қаңтарда Қазақстан мұсылмандарының құрылтайы өтіп, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы құрылды. Бұл – еліміздің діни тұрғыдан дербестігін нығайту жолындағы маңызды тарихи қадам болды.
Кейін діни басқарманың жұмысы жүйеленіп, оның құрамында «Шариғат және пәтуа», «Діни істер», «Халықаралық байланыс», «Қажылық», «Діни уағыз және оқу-ағарту», «Мешіт істері» сияқты бағыттар бойынша жұмыстар жүргізіле бастады.
Бұл құрылымдардың мақсаты – халыққа дұрыс діни түсінік беру, діни мәселелерді бірізді шешу және дәстүрлі рухани құндылықтарды сақтау.
Діни сауат – дұрыс бағыт
Тәуелсіздік жылдарында елімізде діни білім беру ісіне де жаңа серпін берілді. Егемендікке дейін діни мамандарды даярлау ісі өте шектеулі болса, бүгінде елімізде дінтану, исламтану бағытында білім беретін оқу орындары жұмыс істейді.
Солардың бірі – «Нұр-Мүбәрак» Египет ислам мәдениеті университеті. Бұл оқу орнында исламтану, дінтану, араб тілі сияқты бағыттар бойынша мамандар даярлаумен қатар заманауи ғылымдар да оқытылады.
Елімізде бұдан бөлек Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанынан жұмыс істейтін 9 медресе-колледж, Ислам институты және «Хусамуддин әс-Сығанақи» ислам институты діни кадрлар даярлайды. Жалпы Қазақстанда 14 рухани білім беру ұйымы жұмыс істейді. Оның 12-сі ислам бағытындағы, ал екеуі христиандық діни білім беретін оқу орындары болып саналады.
Бұл оқу орындарының басты мақсаты – дінді дұрыс түсінетін, білімді, отаншыл әрі жауапкершілігі жоғары мамандарды тәрбиелеу. Сондай-ақ дәстүрлі ислам құндылықтарын насихаттап, халқымыздың салт-дәстүрін құрметтеуге баулиды.
Дінді терең әрі дұрыс меңгерген адам теріс ағымдардың жетегіне ермейді. Сондықтан мемлекет те, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы да халықтың, әсіресе жастардың діни сауатын арттыруға ерекше көңіл бөліп келеді.
Бүгінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының қарамағында еліміздің барлық өңірінде қызмет көрсететін екі мың сегіз жүзден астам мешіт бар. Бұл мешіттер тек құлшылық жасайтын орын ғана емес. Мұнда діни сауат ашу курстары өткізіледі, жастармен кездесулер ұйымдастырылады, қайырымдылық шаралары өткізіліп, мұқтаж жандарға көмек көрсетіледі. Сонымен қатар отбасы құндылықтарын нығайтуға, ұлттық тәрбиені дәріптеуге бағытталған көптеген игі іс-шаралар жүзеге асырылады.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы құрылғаннан бері діни жұмысты бір жүйеге түсіруге ерекше көңіл бөліп келеді. Басқарма құрамында шариғат және пәтуа, діни білім мен уағыз, қажылық, халықаралық байланыс, мешіт істері сияқты маңызды бағыттар жұмыс істейді. Мұның бәрі халыққа дұрыс діни бағыт-бағдар беруге, қоғамдағы бірлік пен тұрақтылықты нығайтуға қызмет етеді.
Соңғы жылдары елімізде діни ағарту жұмыстары да кеңейді. Теологтар мен ақпараттық-түсіндіру топтары елді мекендерді аралап, жастармен, ата-аналармен және еңбек ұжымдарымен кездесулер өткізеді. Олар дінді дұрыс түсіндірумен қатар, жат ағымдардың зиянын түсіндіріп, дәстүрлі рухани құндылықтардың мәнін насихаттайды.
Рухани тәрбие – бір күнде қалыптаспайтын құндылық. Ол отбасынан басталып, мектепте жалғасып, қоғамда орнығады. Ал дінді дұрыс түсініп, оны адамгершілік пен ізгіліктің жолы ретінде қабылдау – елдің тыныштығын, халықтың бірлігін сақтаудың маңызды негіздерінің бірі.
Діндер достығы
Қазақстанның дін саласындағы басты ерекшеліктерінің бірі – әртүрлі сенім өкілдерінің өзара сыйластық жағдайында өмір сүруі. Еліміз тәуелсіздік алған алғашқы күндерден бастап дінаралық татулық пен қоғамдық келісімді сақтауды маңызды міндеттердің бірі ретінде қарастырды. Себебі, ел ішіндегі тыныштық пен тұрақтылық – мемлекеттің дамуына жол ашатын басты құндылықтардың бірі.
Қазақстан бұл бағыттағы тәжірибесін әлемдік деңгейде де танытып келеді. Соның айқын дәлелі – 2003 жылдан бері Астана қаласында өткізіліп келе жатқан Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі. Бұл халықаралық басқосуға ислам, христиан, иудаизм, буддизм және басқа да діндердің өкілдері қатысып, бейбітшілік, өзара түсіністік пен адамзаттың ортақ мәселелерін талқылайды.
Бұл съездің маңызы – әртүрлі дін өкілдерінің бір үстел басына жиналып, өзара құрмет пен келісімнің жолдарын іздеуінде. Қазақстан осы арқылы әлемге діндердің арасындағы татулықтың мүмкін екенін көрсетіп келеді. Елдің мұндай бастамасы халықаралық қауымдастық тарапынан да жоғары бағаланып отыр.
Дінаралық келісім тек үлкен жиындармен ғана өлшенбейді. Оның негізі күнделікті өмірден көрінеді. Бір аулада әртүрлі ұлт пен дін өкілдерінің тату тұруы, балалардың бір мектепте бірге білім алуы, адамдардың ортақ мақсат жолында еңбек етуі – қоғамдағы өзара құрметтің нақты көрінісі.
Қазіргі заманда діни сауаттылықтың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Себебі, дінді дұрыс түсінбеу кей жағдайда адамдарды теріс бағыттарға жетелеуі мүмкін. Сондықтан мемлекет діни экстремизм мен радикализмнің алдын алу, жастардың діни сауатын арттыру, халыққа дұрыс түсінік беру бағытында жұмыстар жүргізіп келеді.
Бұл іске теолог мамандар, дінтанушылар және ақпараттық-түсіндіру топтары үлес қосуда. Олардың міндеті – діннің шынайы мәнін түсіндіру, қоғамдағы татулық пен тұрақтылықты сақтау.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев зайырлылық қағидатына ерекше мән беріп келеді. Президент: «Зайырлылық – дінсіздік емес. Зайырлы мемлекет дегеніміз – діни сенім бостандығына құрметпен қарайтын мемлекет», – деп атап өткен болатын. Яғни, мемлекет бір дінді екіншісінен жоғары қоймайды, бірақ азаматтардың сенім еркіндігін қорғайды және қоғамдағы татулықты сақтауға жағдай жасайды.
Қазақ халқы үшін дін – тек сенім мәселесі емес, ол – тәрбие мен адамдық қасиеттердің қайнар көзі.
Бүгінгі Қазақстанның басты байлығының бірі – ел ішіндегі татулық. Ұлттар арасындағы келісім мен дінаралық сыйластық – тәуелсіздіктің маңызды жетістіктерінің бірі. Бұл құндылықтарды сақтау тек мемлекеттің ғана емес, әрбір азаматтың ортақ міндеті. Рухани құндылықтарын сақтай білген, бірлігін бекем ұстаған ел ғана болашаққа нық қадам басады.
Түйін сөз: Татулық – өздігінен қалыптаспайтын, әр адамның ниеті мен ісінен құралатын құндылық. Қазақ жерінде ғасырлар бойы қалыптасқан осы бір қасиет бүгінгі қоғамның берік негізіне айналды. Әртүрлі ұлт пен дін өкілдерінің бір-бірін түсініп, сыйлауы – елдің ішкі күшін арттырып отыр.
Демек, бірлікті бағалаған елдің ғана еңсесі биік, ертеңі нық болары анық.
Қызжібек ӘБДІҒАНИҚЫЗЫ
